قره‌کلیسا

قره كليسا

كليساها و بناهاي بسياري پس از مهاجرت تاريخي ارمنيان به ايران –در دوران شاه عباس- به دست آنان در اين سرزمين ايجاد شده است. بناهايي نيز وجود دارد كه مربوط به زمان‎هاي خيلي دور است، يعني دوراني كه مرزهاي امپراتوري ايران تا آن سوي سرزمين ارمنستان كنوني كشيده شده بود و ديرينگي برخي از آن‎ها نزديك به دو هزار سال است. از جملة اين بناها كه داراي ارزش جهاني است و همه مسيحيان جهان براي آن ارزش و احترام قائلند و برخي از مورخان آن را اولين بناي مسيحي مي‏شناسند. “قره كليسا” در آذربايجان است.

قره كليسا در دهستان چالدران، بخش سيه چشمه در جنوب شهرستان ماكو قرار دارد. از اين كليسا به نام‎هاي تادي مقدس، تاديي وانك، قرا كليسا، كليساي طاطاووس، وانك تادئوس مقدس ياد شده است.

تاريخ نگاران سدة 8 ه.ق به بعد، آن را “قرا كليسا” ناميده‎اند. چون بخش خاوري بناي كليسا با سنگ سياه ساخته شده است. زيرا “قرا” در تركي به معناي سياه است يعني كليساي سياه، اما “قرا” در زبان آذري به معني “بزرگ” است، بنابراين قرا كليسا در اصل “كارا كليسا” به معني كليساي بزرگ است و اين نظريه از آن‎جا تأييد مي‎شود كه ارمنيان به كليساي بزرگ، وانك گويند و اين واژه با مفهوم آذري آن مطابقت دارد.

پيشينه تاريخي

بنا بر روايات ارمني، در نيمه نخست سدة اول ميلادي، يكي از حواريون حضرت مسيح به نام “تادئوس” به دعوت “ آبكار”، شاه ارمنستان، براي تبليغ آئين مسيح به آن سرزمين رفت و در اين امر پيروزي بسيار بدست آورد. پس از آبكار، خواهر زاده‎اش “ سانا تروك” شاه ارمنستان شد. وي و دخترش ساندوخت مسيحي شدند، ولي سانا تروك پس از اندك زماني آئين مسيح را ترك گفت و تادئوس را مجبور به ترك تبليغ دين مسيح كرد. تادئوس فرمان او را اجرا نكرد، سانا تروك دستور كشتن وي را داد و چون تادئوس شهيد شد او را در محل كنوني قره كليسا به خاك سپردند.

قره كليسا بارها دچار زلزله، چپاول، ويراني شده است. تاخت و تاز چنگيز خان مغول (سال 1220 ميلادي/ 617 ه.ق) و جانشينان او، يورش تيمور گوركان و بازماندگانش، حمله سپاهيان عثماني و جنگ‎هاي داخلي در آذربايجان از عوامل عمده‎يي هستند كه نقش بازدارنده در مرمت و بازسازي كليسا داشته‎اند.

در ديوار كليسا، كتيبه‏اي از “اسقف زاكاريا” دربارة بازسازي كليسا وجود دارد كه در آن چنين مي‎خوانيم: “اين كليسا كه براي تادئوس حواري مقدس شناخته شده بر اثر زلزله ويران گشته است و من اسقف زاكاريا آن را تعمير مي‎كنم…”

شاه اسماعيل صفوي نسبت به ارمنيان به ويژه روحانيون ارمني مهربان بود و به حكمرانان و واليان دستور داده بود به موقوفه‎هاي كليسا دست‎اندازي نكنند و از آنان ماليات نگيرند.

اين كليسا از سال 1890 تا 1900 ميلادي به مركز انقلابي‎ها و طرفداران جنبش‎هاي ملي ارامنه مبدل گشت. از سال 1908 ميلادي تا جنگ جهاني اول، اين محل مركز مبارزان ارمني در نبرد برضد عثماني‎ها بود.

به هر حال قره كليسا با همة پيشينة پرماجرا و خاطرات تلخ و شيرين يكي از زيارتگاه‎هاي مهم ارمنيان و از آثار و بناهاي تاريخي ارزندة ايران به شمار مي‎رود. ارمنيان و جهانگردان از سراسر جهان براي ديدن آن به آذربايجان سفر مي‎كنند. در سال 1954 ميلادي شوراي خليفه‎گري ارامنة آذربايجان بنا به نظر ويژه‎يي كه درباره نگهداري ديرها داشت، روز عيد حضرت تادئوس را روز زيارت و بازديد تعيين كرد. از آن زمان تاكنون، همه ساله در اواخر تيرماه يا اوايل مرداد ماه هزاران مسيحي به آن مكان مقدس گام نهاده و با بزرگداشت خاطرة تادئوس مقدس ياد مردان و زنان دلاوري را كه در چهار ديواري كليسا به خاطر دفاع از خاك وطن و در راه ايمان و عقيده خود شهيد شده‎اند را گرامي مي‎دارند.