سخنرانی دکتر پازوکی
عرفان و گفت و گوی ادیان دکتر شهرام پازوکی موضوع عرايض بنده عرفان و گفتوگوي اديان است. خوب بنده در اين چند سال اخير به طرق مختلف وارد اين بحث شدم به اقتضاي زمان.اين مساله براي برخي از دوستان كه با چهرهي ايشان آشنا هستم ممكن است تكراري باشد و چارهاي هم از اين تكرار نيست. براي اينكه طرح مساله و نحوهي ورود به مساله و پاسخهاي آن براي من هميشه به همان ترتيبي است كه گفتم . دوست داشتم در مناسبت ديگري عنوان اين بحث را ميگذاشتم عرفان و گفتوگوي مذاهب اسلامي. به نظرم الان واجب تر بود تا عرفان و گفتوگوي اديان به جهت وضعيت فكريي كه به خصوص در درون اسلام پيش آمده و آن تعارضي را كه گمانش مي رفت كه به يك جور تفكر سلفي و قشري غلبه پيدا بكند و اقتدار پيدا بكند علائم آن در حال ظاهر شدن است.
و اين امر به نظر من چون اين تفكر سلفي بيش از همه متوجه عالم شيعه خواهد بود و هر نوع تفكر عرفاني يا تفكر حكمي جای آن بود كه به جاي عرفان و گفتوگوي اديان، عرفان و گفتوگوي مذاهب اسلامي را عرض ميكردم در عين اين كه بنده ترديدي ندارم كه تنها راه تقريب مذاهب اسلامي اگر مباحث سياسي آن را كنار بگذاريم تصوف و عرفان اسلامي هست. يكي از دلايل اصلي كه در اين باره دارم اين هست كه اساسا بيش از نود درصد مسلمانان جهان اصلشان و نه نسل هاي بعدي به واسته ي تصوف مسلمان شدهاند. كه البته قابل تحقيق است و چيزي نيست كه به اصطلاح راي و نظر شخصي باشد.
به واسته ي رشتههاي تصوف كه مسلمان شدهاند و به همين دليل است كه ميبينيم كه در كشورهاي مسلمان به غير از حوزه ي عربستان مثل آفريقا مثل اروپاي شرقي مثل خاور دور همه نوع اسلامشان نوع عرفان اسلامي هست و همان طور كه در ايران تشيع مذهب رسمي مردم است به نحوي آن ها نيز اهل تصوف و عرفان هستند. خوب ميبود كه بحث بدين گونه بود يعني واجبتر اين بود؛ منتها از جهت ديگر مسالهي اسلام در ميان اديان ، به خصوص بعد از حوادث يازدهم سپتامبر آن هم مسالهي ديگري شده است. در حال حاضر براي ما ايراني ها مساله دو وجه دارد: يكي اسلام در جهان يعني در ميان اديان ديگر و ديگري تشيع در ميان مذاهب ديگر.
يعني تشيع به معنايي كه به اصطلاح الان بر عليه آن صحبت مي شود و ترويج ميشود، بيم آن ميرود كه به اصطلاح انواع آسيبها و تخريبهاي علمي بشود از جايگاههاي مختلف و حالا مسالهي اساسي يا ضرر اساسي اين خواهد بود كه اگر اين تخريب آغاز بشود كه شده است آن بعد معنوي اسلام آن بعد حكمي و عقلانيت اسلام هم مخدوش خواهد شد. اما در مورد اسلام و اديان ديگر عرض كردم كه بعد از مسالهي يازدهم سپتامبر مساله حادتر شده است اين تعبير فانديمنتاليسم كه بر روي كار ميبرند ابتدا در ميان پروتستانها به كار برده شد و بر ميگردد به گونهاي از تفكر پروتستانتيسم در مسيحيت بعدا تا حدودي بعد از انقلاب اين بحث توسط مطبوعات خارجي در مورد اسلام به كار برده شد.
يعني اسلاميسم فانديمنتاليسم درآن زمان رايج شد به هر حال تعبير آنها از فاندينتاليسم چيزي است شبيه به آن چيزي كه ما اكنون در مورد تفكر سلفي در عالم اسلام به آن قائل هستيم به هر حال جا دارد كه ما وضعيت اسلام را در ميان اديان ديگر به اصطلاح اگر بخواهد در مقام گفت و گو برآيد روشن بكنيم. يعني ببينيم موضع اسلام چيست.
از نظر بنده اساساًُ نوع ديگري از گفتوگو وجود ندارد يعني ما مي توانيم به اصطلاح بگوييم كه مباحث مختلف را از جهات مختلف در ميان مثلا فقه يهود و فقه اسلام مقايسه كنيم، مباحث كلامي را در مسيحيت با مباحث كلامي در اسلام بسنجيم تطبيق بدهيم البته همهي اينها درست است زيرا كه مطابقت هست و بحثهاي تطبيقي اما اينها گفت وگو نيست؛ گفتوگو به معناي دقيق لفظ نيست؛ اينها مباحث مقارنهاي و تطبيقي هست. گفتوگو معناي دقيقي دارد كه ما معمولا از آن غافل هستيم در عين اينكه خود گفت وگو يك مباني متافيزيكي دارد به تعبير بنده يك مباني عرفاني دارد و فقط با اين مباني مي شود گفتوگو كرد به معناي حقيقي لفظ يعني گفتوگوي فقهي اديان، اسلام و اديان ديگر، گفتوگوي كلامي اسلام و اديان ديگر اساسا ميسر نيست.
تطبيق آن ميسر است، مقايسهي آن ميسر است به اصطلاح اينكه ما آرا را با يكديگر بسنجيم كه اين یکی اين را مي گويد و آن ديگري آنرا، اينها ميسر است. اما گفتوگو به معناي دقيق لفظ ميسر نيست. اين مستلزم اين هست كه ما ببينيم گفتوگو به چه معناست. من مقدماتي را كه بيشتر جنبهي فلسفي دارد دربارهي خود گفتوگو عرض خواهم كرد كه خود گفتوگو چيست و بعد عرض مي كنم كه چگونه گفت وگو فقط از طريق عرفان ميسر است و بعد شواهد تاريخي ميآورم كه اساسا گفتوگوي اسلام و اديان ديگر فقط از طريق عرفان بوده است. ما اين گفتوگو را نه در فقه و نه در كلام به معناي دقيق گفتوگو نميبينيم.
بحث هاي كلامي زياد داشتيم ولي معناي دقيق گفتوگو را نميبينيم و تا معلوم نشود معناي گفتوگو چيست معلوم نميشود چرا اين گفتوگو فقط از متودولوژي عرفاني جلو برود. ابتدا پيرامون گفت وگو صحبت ميكنم. مباحثي را راجع به گفتوگو مطرح ميكنم و بعد عرض ميكنم كه اين گفتوگو چه نسبتي با عرفان دارد. ابتدا خاطر نشان بكنم كه تعبيري كه ما ميگوييم گفت وگو، ديالوگ اساسا يوناني است. ما دو واژه در مثنوي داريم يكي همدلي و ديگري همزباني . من راجع به آن دوتا صحبت ميكنم. شايد همزباني معادل خوبي باشد براي ديالوگ براي گفت وگو. ولي به هر حال آن چيزي را كه ما در تاريخ تفكر مي بينيم اين است كه في الواقع معلمان اوليهي گفت وگو در تاريخ فلاسفهي يونان باستان بودند. افلاطون است. افلاطون معلم حقيقي گفت وگو بوده است.
رسالههاي افلاطوني ميدانيم كه همه به سبك گفتوگو است. و بعد از او ارسطوست كه فلسفه را به شيوهاي سيستماتيك در ميآورد يعني سيستماتيزه ميكند. وگرنه افلاطون توجه به گفتوگو به معناي دقيق لفظ دارد. به اين معنا اگر كه بگوييم كار فلاسفه بوده است به اصطلاح با فلسفهي يونان و با فلسفه گفتوگو آغازشده است اما تعبير ديگري دارد مولانا، همدلي، همدلي كار يونانيها نبوده است. شما در تفكر يوناني بحث همدلي نميبينيد. همزباني ميبينيد و لي همدلي نميبينيد ديالوگ ميبينيد ولي همدلي نميبينيد به همين دليل هم هست كه معادلي ندارد.
من در ترجمههاي مثنوي هم نگاه كردم خب يك تورقي هم كردم در عرفان مسيحي چيزي واژهاي كه همدلي را برساند معادل همدلي باشد كه مولانا از آن صحبت ميكند كلمهي سينتتي را داريم ولي اين بازهمدلی نيست. اين نشان ميدهد اگر گفتوگو مقام فلسفه بوده درابتدا همدلي مقام عرفا بوده و آنها هستند كه صحبت از همدلي ميكنند. البته به هيچ وجه بنده نميگويم كه همدلي فقط منحصر بوده است به عالم اسلام؛ بحث همدلي را فقط مسلمانها طرح نكردند، فقط مولانا طرح نكرده، كافي است شما ذن بودايي را هم بخوانيد ميتوانيد ببينيد كه آنجا هم چگونه صحبت از زبان بي زباني ميكند كه اين زبان بيزباني مستلزم اين است كه دل سخن بگويد، اين هماني است كه به همدلي ميرسد. گفتوگو چيست و چه سيري دارد؟
گفتوگوي حقيقي در اديان چون موضوع اديان هست من دارم منحصر ميكنم به آن وقتي ميسر ميشود كه ما درابتدا دريابيم كه اصولا اديان هر يك ماهيت و حقيقت خودشان پيرامون چه چيزي سخن ميگويند؟! اگر متوجه نشويم و آن چيز كشف نشود يعني ما متوجه آن به اصطلاح پديدارشناسان اهل فلسفه آن سرآغاز اديان نشويم و توجه به آن پيدا نكنيم واقعا در طريق گفتوگو نميتوانيم قدم بر داريم. البته اين را هم عرض بكنم گفتوگو به معناي دقيق لفظ الزلما نبايد با يك طرف مقابل در خارج باشد بلكه گفتوگو در خود آدم هم رخ ميدهد.
ابتدا اصلا در خود آدم رخ ميدهد به اين معنا كه افلاطون در رسالهي صوفيست خود به آن اشاره ميكند در رسالهي صوفيست افلاطون جملهي بسيار قابل تاملي دارد ميگويد گفتوگوي خاموش و پنهان آدمي را با خويشتن تفكر ميخوانند. انسان با خودش گفتوگو دارد و اين گفتوگو در واقع گفتوگو با خويشتن از نظر افلاطون ذات تفكر است. از اين جا يكي از اصول گفتوگوي اصيل مشخص ميشود و آن اين است كسي حقيقتا ميتواند گفتوگو كند كه خود او در مسير يافتن و شناختن خويش مسيري را طي كرده باشد. راهي را طي كرده باشد. البته همهي اديان مدعي هستند كه يكي از مقاصد عاليهي آنها همين است. چنان كه پيامبر ميفرمايد من عرف نفسه فقد عرفه ربه هركس خود را شناخت حقيقت را شناخته است.
ولي مبدا اين سخن گفتن با خود كه مبدا گفتوگوي خارجي خواهد بود در واقع يك نحو خودشناسي است. اين كلمات اكنون آنقدر بهصورت وعض و شعار به كار برده ميشود كه وقتي آدم ميگويد خودشناسي گويي يك چيز خيلي ساده است كه يك سري دستوراتي دارد كه تمام ميشود. حقيقتا به معنايي كه عرفا ميگويند در مورد خودشناسي اين كار سادهاي نيست در واقع نهايت سلوك الي الله است مبحث خودشناسي. منتها الفاظ الان از بس به كار برده شده و عرف بازاري پيدا كرده و عرف خطابي پيدا كرده ما از معناي حقيقي خود شناسي قافل هستيم و از همين طريق خودشناسي ميتوان خود را به ديگري شناساند. يعني تا من خود را نشناسم نميتوانم وارد مسير گفتوگو بشوم.
تا من خويشتن را درنيافتهام و نميدانم كيستم و از كجا آمدهام و در كجا هستم و به كجا ميروم چگونه ميتوانم خويشتن را به ديگران بفهمانم؟ اديان با كنه وجود و حقيقت وجود انسان سر و كار دارند. كسي كه در راه خودشناسي و پرسش از اينكه من كيستم ونسبت خود با حقيقت دين قدمي برنداشته نميتواند حقيقتا دينشناس يا اهل گفتوگو بشود. تلفي چنين كسي از دين منحصرا به احكام و اعتقادات كلامي است آن چيزي كه رايج است يعني ما دينداري را در حد دانستن احكام و اعتقادات كلامي آن هم در مرتبهي زبان ميدانيم و در واقع به هيچ نحو قائل نيستيم كه خود دين راه است نه مجموعهاي از گزارههاي علمي كه در علوم مختلف كساني به آن اعتقاد دارند و يا در علوم مختلف اثبات شده است.
با اين مقدمات اگر به تاريخ اسلام نگاه كنيم ميبينيم كه تنها عارفان هستند كه بحث گفتوگوي اديان را طرح كردند زيرا آنان خودشناسي را شرط اصلي دينشناسي ميدانند. اين يك مقدمه براي ورود به گفتوگو. گفته شد كه بايد گوش فرا دهيم كه اديان دربارهي چه چيز سخن ميگويند. يعني آن حقيقت و لطيفهي نهاني كه بيرون از زمان و مكان است و در صورتهاي خارجي و فرهنگي اديان مختلف ظهور كرده چه ميگويد و ما را مخاطب به چه خطابي ميكند. توجه داشته باشيد كه لااقل در اديان ابراهيمي اين مساله خيلي تصريح شده است. دين مخاطبه است خطاب الهي به بشر است. كسي كه واقعا اهل خواندن كتب مقدسه باشد و كتب مقدسه را فقط در حد صرف مجموعهي احكام نداند متوجه ميشود كه مخاطب قرار گرفته است.
مخاطب قرار گرفتن به اين معناست كه متوجه ميشود از جانب يك صاحت قدسي، حقيقت مقدسي شخص خودش مورد خطاب قرار گرفته است. به همين دليل هم هست كه لااقل در اسلام گفته ميشود قرآن را چنان بخوان كه گويي خودت مخاطب هستي. اين مخاطب قرار گرفتن در واقع راه را باز ميكند دربارهي اين كه من بگويم دارم سخن از چه ميگويم در گفتوگو در اين گوش كردن پس بايد گوش كردن و مخاطب شدن را آموخت. ما وقتي مخاطب قرار ميگيريم كه مخاطب شدن را ياد بگيريم و اين مستلزم اين است كه گوش كردن را بياموزيم. گفتوگو يكي از اجزاي اصلي آن گوش كردن ميباشد.
در اين گوش كردن دانايي حقيقي در فهم دين پيدا ميشود جمله بسيار زيبايي از برك پيترز فيلسوف هست كه ميگويد دانايي همان تعبير صوفيا است كه بعد در بعير فيلوسفيا ميبينيم دانايي گوش دادن نه به من بلكه به لگوس است. و هم نوا شدن با او كه همه چيز يكي است. لگوس چيست؟ لگوس هماني است كه در ابتداي انجيل يوحنا تعبير شده به كلمه كه در ابتدا كلمه بود در ابتدا لگوس بود لگوس همان است. اما لگوس همان حقيقتي است كه با ما سخن ميگويد و فقط چون به آن گوش فرا دهيم ميتوانيم با هم سخن بگوييم يعني اهل زبان و ديالوگ شويم برك پيترز ميگويد كه كسي ميتواند زبا ن داشته باشد باز توجه بفرماييد اين يكي ديگر از نكات مسالهي ديالوگ است. مسالهي ديالوگ به زبان برميگردد.
بحث دربارهي زبان د رعالم به اصطلا اسلام يا در حوزهي منطق مطرح شده است دلالت الفاظ بر معانيشون يا در علم اصول مطرح شده يا در عرفان. در عرفان اصلا صحبت از اين هست كه تكلم يا كلام يعني چي. زبان داشتن يعني چي . اگر كسي كتاب گلشن راز شيخ محمود شبستري را خوانده باشد در فصلهاي آخر كتاب آنجا كه رخ و زلف و … راجع به آن صحبت ميكند آنجا يك بحثي دارد دربارهي زبان و نكتهي دقيقي را طرح ميكند كه آيا الفاظ به ازاي حقايق اشيا وضع شدهاند؟ يعني چي؟ يعني يك لفظ ذات شي را نشان ميدهد؟ يعني الفاظ يا اسم دقيقا برابر است با مصمي؟ اين كه در اصول و منطق كسي همچين حرفي را نزده است. بعضي از اصول ما كه وارد جزييات آن نميشوم ظاهرا فقط محقق ناييني يك صحبتي كرده كه سخني گفته كه واضع الفلظ خداست.
بحث من اين است كه خود تكلم چيست و خود اين كه انسان زبان دارد و گفتوگو ميكند بحث بسيار جديي است. كه الان در فلسفههاي مدرن هم كاملا به اين بحث پرداختهاند. هم در حوزهي فلسفههاي تحليلي و هم در حوزهي فلسفههاي وجودي. كه اصلا اين زبان داشتن و تكلم كردن يعني چه؟ در عالم اسلام پرسش از زبان در عرفان فقط مطرح شده است. بحث دلالت الفاظ را داريم در منطق داريم در علم اصول داريم اما اينكه حقيقت زبان چيست فقط در عرفان مطرح شده است. به يك معنا ما اين بحث را در سفر تكوين هم ميبينيم آنجايي كه خداوند به انسان ميگويد اشيا را بنام. نامگذاري اشيا را خداوند به انسان واگذار ميكند. يعني در واقع به نوعي ارتباط مستقيمي بين زبان و حقيقت شي ميخواهد قائل بشود.
يعني ما از طريق زبان وارد اين ميشويم كه حقيقت شي چيست. اگر كسي متون عرفاني ما را مورد بررسي قرار داده باشد متوجه ميشود كه بحث در عرفان چهقدر جدي هست. برك پيترز گفته بود كه دانايي نه گوش دادن به من بلكه به لگوس است. به لگوس گوش كنيد و همنوا شدن با او. يعني با لگوس كه همه چيز يكي است. لگوس ميگويد كه همه چيز يكي است. اگر كسي وجه اشتقاق كلمهي لگوس را كه كلمهي لگين است را نگاه كند يكي از معاني كلمهي لگين يعني جمع كردن. گرد هم آوردن. در واقع اين ميخواهد بگويد كه زبان چگونه موجودات را گرد هم ميآورد در يك وحدت جمعي. لگوس همان حقيقتي است كه با ما سخن ميگويد و فقط اگر به آن گوش فرا دهيم ميتوانيم با هم سخن بگوييم.
برك پيترز ميگويد: اگر شما نتوانيد گوش بكنيد كه لگوس چه ميگويد نميتوانيد زبان داشته باشيد زبان داريد ولي زبان نداريد؛ زبان گوشتي داريد، لق لقهي زبان داريد ولي حقيقت زبان را متوجه نيستيد كه چيست! اين بحث حقيقت زبان همان بحثي است كه اين چند هفته هم زياد مطرح شده است در مورد كلام الله مجيد كه اين آيا زبان پيامبر است يا زبان خدا. اين يك طرف بحث من هم همان جاست. هراكلتس ميگويد كساني كه نمي توانند به لگوس گوش كنند نه شنيدن ميدانند و نه سخن گفتن. خب يك فردي كه نميتواند گوش بكند شنيدن ندارد؛ گوش كردن بلد نيست. چرا؟ كه ميگويد سخن گفتن هم بلد نيست. در عين اينكه زبان را حاصل گوش كردن به لگوس ميداند.
در قرآن مجيد هم در مورد انسانهايي كه گوش و زبان جسماني دارند ميفرمايد اما از حيث معنا كر و لال هستند.سم البكم هستند و رو به حقيقت نميآورند. به قول مولانا: گوش خر بفروش وديگر گوش خر يعني آن گوشي كه ما داريم ، بنده دارم از نظر مولانا اگر نتواند به آن حقيقت گوش كند و مخاطب آن حقيقت باشد اين گوش گوش خر است كه ميگويد اين گوش خر را بفروش و گوش ديگري بخر. پس كسي كه اهل زبان نيست، اهل ديالوگ نيست. ممكن است دوستان بپرسند كه اين مباحث اصلا چه ربطي دارد به گفتوگوي اديان. اگر ما نتوانيم واقعا بفهميم كه گفتوگو چيست نميتوانيم بفهميم گفتوگوي اديان در اسلام در عرفان چگونه رخ داده است.
اين مطلب را در نظر داشته باشيد؛ بحث بحث تاريخي نيست؛ بحث بحث سياسي نيست بحث سر اين است كه اصولا خود گفتوگو يعني چه ؟ و چگونه گفتوگو مستلزم داشتن يك سري مقدماتي است، بحث اين است و توجه شما را به آن معطوف ميكنم. و سپس در مثالها آن را براي شما واضحتر ميكنم. پس كساني كه كر و لال هستند يعني نميتوانند گوش بكنند ، پس زبان ندارند و نميتوانند اهل ديالوگ باشند چون شرط اصلي ديالوگ را كه داشتن گوش براي شنيدن و زبان براي گفتن است را ندارند. و اين دقيقا همان چيزي است كه گفته ميشود در سلوك عرفاني بايد به آن رسيد يعني با ز شدن گوش براي شنيدن و روان شدن زبان براي گفتن. به همين دليل است كه اصل در عرفان سكوت است. اصل در عرفان سخن گفتن نيست.
اين افرادي كه ميگويند چون ادبيات عرفاني فارسي متوقف شد پس عرفان در تاريخ اسلام متوقف شده است متوجه نيستند اصل در عرفان سخن گفتن نيست سكوت است، منتها كسي كه در عرفان به اصطلاح گوشش باز ميشود گاهي اوقات مامور ميشود به اين كه زبانش هم باز بشود وگر نه بنا در عرفان خاموشي است نه سخن گفتن. پس در اينجا به اصل و مبدا گفتوگوي اديان ميرسيم به آن گوش دادن و تا گوش دادن نباشد سخن گفتن حقيقي وجود ندارد. اگر اين گوش دادن ظاهر شود باطن اديان نيز ظاهر ميشود براي اينكه ما مخاطب قرار ميگيريم به آن خطاب الهي و شروع به سخن گفتن ميكند آن وقت هم آنچه در اديان صراحتا اظهار شده شنيده ميشود وهم آنچه كه به قول اين اذهاب جديد هرميوتيك كه صراحتا بيان نشده است ولي در حقيقت آن فهم ميگردد.
ما معمولا بنا را ميگذاريم بر ظاهر كلام در تحقيق تاريخي، ميگوييم آنچه كه منابع صراحتا ميگويند در واقع اين بخش ظاهري دين هست و بخش ظاهري ظاهريترين بخش هست كه از خود لفظ ميآيد. حقيقت دين در واقع پشت تمام اين ظاهرش است. منتها نياز به اين هست كه مخاطب شدن را شخص بياموزد تا آن باطن خودش را ظاهر كند. تا باطن خودش را ظاهر نكند ما در مقام ظاهر ميمانيم و نميتوانيم گوش بكنيم، مخاطب قرار نميگيريم. اين اذهاب هرمنيوتيك ميگويند كه بايد از گفته به ناگفته رسيد متفكر ناگفتههايي دارد كه از گفتههاي وي بيشتر ميباشد. حقيقت گفتههاي او نيز همان ناگفتههاي او ميباشد. اين ديگر در مورد كتاب مقدس قطعا بيشتر صدق ميكد.
پي بردن به ناگفتهها و درك تعاليم فراموش شدهي يك دين در گفتوگو با آن بسيار مهم ميباشد و از فوايد اين امر آن است كه بر غناي ادراك معنوي ما از دين به ابعاد مختلف از آن ميافزايد. در گوش دادن به آن چه كه اديان دربارهي آن سخن ميگويند بايد از نوعي نگاهي كه برحسب الهيات جديد پرتستان مسيحي كه اصطلاحا آن را نگاه اوبژ ساز ميگويند اجتناب كنيد. تعبيري هست كه به زبان انگليسي ميگويد: آبجكتيو فاين ويو يعني نگرشي كه امور را ابژه ميكند من مخصوصا كلمهي ابژه را ترجمه نكردم ابژه مي:ند يعني چي؟ يعني تبديل ميكند به يك موضوع بدون تعلق به شخص مثل اين كه شما در آزمايشگاه هنگامي كه تحقيق ميكنيد راجع به چيزي تعلق وجودي با آن نداريد براي اينكه موضوع تحقيق شما است. به اين ميگويند نگاه ابژه ساز .
كساني كه ميخواهند راجع به اين نگاه ابژه ساز مطالب جديي را ببينند در الهيات جديد پروتستان رودولف بولتمن را بخوانند. بولتمن مباحث بسيار ارزندهاي گفته در اين نگاه ابژه ساز و نشان ميدهد چگونه نگاه ابژه ساز يعني نگاهي كه موضوعهاي دين را تبديل ميكند به يك موضوع تحقيقات آزمايشگاهي ، چگونه اين مخل و مضر است در تحقيقات ديني. نميتوان به اديان همچون ابژههاي علمي نگريست. اديان ابژههاي علمي تحقيق نيستند در متودولوژي علوم از مواجهي مستقيم وجودي با پديدارها پرهيز ميشود و از همان ابتدا نوعي فاصله ميان پژوهشگر به عنوان سوژهي پژوهش و موضوع مورد مطالعهي پژوهش يعني ابژه گذارده ميشود تا شناخت علمي ميسر گردد.
آنچه كه معمولا يك مورخ تاريخ اديان با نگاه علمي و ابژكتيو خود كه خود اين نگاه علمي بر ابژكتيو مبتني است بر يكجور پزيتيويسم تاريخي. مثلا دربارهي اسلام در نيابت اين كه اسلام چگونه پيدا شده است؟ پيامبر اسلام چگونه در عربستان و در چه شرايط تاريخي و فرهنگي رشد كرده است؟ اين هيچ اشكالي ندارد و خيلي هم خوب است. كه اكنون اين تحقيقات تاريخي هم واقعا نياز است. اما اين كه اسلام در دل و جان مسلمانان چه كرده است؟ ارتباط معنوي پيامبر با خدا چه بوده است؟ حقيقت معنوي اسلام و كلامالله مجيد چيست در اين نگاه ابژكتيو نميتواند پژوهشگر چيزي به زبان بياورد. در واقع اصل هم همان است.
در واقع نگرشهاي تاريخي و فرهنگي به ديالوگ ما را نميرساند به مطابقت ميرساند، به مقايسه ميرساند كه مثلا بگوييم كه در فقه يهود مثلا در مورد زنا به اين قائل هستند در فقه اسلامي به اين قائل هستند در مسيحيت به اين قائل هستند. اينها گفتوگو نيست مطابقت است، مقايسه است. توجه داشته باشيد كه ما معمولا اشتباه ميكنيم. چون شرط متود تاريخي تحقيق در دين اين است كه فهم محقق كاملا انفعالي و با قطع تعلق به دين باشد. اما واقع اين هست كه در ديالوگ ميان اديان ما با ايمان ديگر مومنان سروكار داريم نه صرفا با نهادهاي اجتماعي و فرهنگي يا عقايد كلامي. معاني و مفاهيم ديني مانند مفاهيم علمي نيستند كه به حقيقت وجودي ما بي ارتباط باشند آنها با روح و جان مومنان سروكار دارند.
مثالي مياورم در عرفان اسلامي مثل مسيحيت ايمان را عشق و خدا را معشوق تعريف كردهاند. در واقع يكي از اين بحثهايي كه مورد انتقاد قرار ميگيرند عرفا اين هست كه چرا صفت عشق را دربارهي خدا به كار ميبرند عرفا كه فقها ايراد ميگيرند. از حضرت صادق نقل شده است: هل الدين انا الحب ؟ دين چيزي غير از دوست داشتن هست يا خير؟ حالا ببينيم عاشق نگاهش ابژكتيو هست به دين. عاشق در مقام عشق هيچگاه به دنبال كسب اطلاعات علمي پيرامون معشوق نيست چون او را ابژهي تحقيق خود نميداند. خداي عاشق يا خداي فلسه يا واجب الوجوب يا محرك اول ارسطو هم نيست كه هيچ نسبتي با انسان نداشته باشد. شارع صرف هم نيست كه فقط نسبت شريعتي و قانوني با بندگانش داشته باشد.
خداي او محبوب است كه به قول مولانا: اتصالي بي تكلف بي قياس با جان ناس دارد. بخشي از وجود خود اوست. عشق آن فاصلهي بين عبد و رب را بر ميدارد تا بدانجا كه بنا بر حديث قدسي مشهور قرب نوافل رب گوش و چشم و دست عبدش ميگردد. و آنچنان ميشود كه حافظ گويد: چنان پر شد فضاي سينه از دوست كه ذكر خويش گم شد از ضميرم. در واقع تنها نگاهي كه ميتواند مانع نگاه ابژكتيو باشد تعلق يافتن است تعلق يافتن وجودي به خود دين هست. يعني اينكه ما دين را از صرف احكام ظاهري شرعي يا گذارههاي اعتقادي صرف كه فقط به زبان گفته ميشود و هيچگاه در دل وارد نميشود بيرون بخواهيم بياوريم.
در گفتوگوي بين اديان اگر نگاه به دين اگر بخواهد ابژه نگر نباشد كه واقعش هم اين است كه اگر بخواهيم ما مخاطب به خطاب الهي قرار بگيريم بايد اين نگاه ابژه نگر را كنار بگذاريم بايد ارتباط وجودي برقرار باشد تا اين كه حقيقت اديان خود به زبان آيند. نه اين كه به اصطلاح اذهاب پديدارشناسي جديد ما دربارهي آنها با سابقهي ذهني اعم از اطلاعات تاريخي و جغرافيايي و سياسي قضاوت كنيم. اين جاست كه سخن از يك نوع همآوايي و هماهنگي با سنن مختلف ديني معاني ديني را آن هم نه ازمنظرهي بيروني بلكه از منظر دروني خود آن دين مي توان شناخت. من مثالي ميزنم كه اين همنوايي كه شرط گفتوگو هست يك مثالي ميزنم دربارهي اسلام و مسيحيت.
مثلابه اهميتي كه اصل توحيد الهي در مراتب مختلف وجودي ، روحاني، اجتماعي و خانوادگي در اسلام دارد. خب اين يك اصل بود اگر كسي توجه بكند تمام مدار اسلام بر توحيد ميگردد. نه اين كه اديان ديگر قائل نيستند مدارشون را دارم عرض ميكنم. در مسيحيت همين مقان را محبت و عشق دارد. يا اين كه بياد بياوريم چگونه مسيحيت خود حضرت عيسي جنبهي الهي و آسماني دارد ولي در اسلام قرآن اين شان آسماني را يافته است. يعني در يكي كلمهالله يعني همان لگوس متجدد شده به صورت بشري عيسي مسيح درآمده است و در ديگري كلمهالله متجدد شده و به صورت كتاب درآمده اين در واقع اين فهم نتيجهي همدل شدن و همنوا شدن با آن باطن مسيحيت است.
اين همنواي اصل و ركن گفتوگوي اديان است كه در مقام ظاهر دين ميسر نميشود و فقط در سير عرفاني از ظاهر به باطن همان سيري كه به آن تاويل ميگويند. تاويل در عرف عرفا با تاويل در عرف متكلمين كاملا تفاوت دارد. مولانا خود شخصا تماما اهل تاويل اصلا عارف خودش نميتواند اهل تاويل نباشد. اما مرتبا تاويل را ميكوبد. خويش را تاويل كن ني ذكر را خطاب به معتضله ميگويد كه چرا دائم تاويل ميكنيد. اگر خدا ميگويد دست دارد پا دارد دارد منتها نه به سبكي كه اين اشتباهي است كه معمولا ما ميكنيم كه برخي از دوستان ميگويند كه مولانا اهل اشعري است اين است. نه به سبك اشايره يا اهل حديث. ميگويد دارد دست وپا اما نه آن دست و پايي كه تو ميفهمي آن را تو نميفهمي آن را يك عارف ميتواند بفهمد كه آن دست و پا چيست.
اهل حديث چنين چيزي را نميگويد. قائل نيست كه ما اين معرفت را پيدا ميكنيم. اين مولانا نميتواند به اين معنا اشعري باشد. تاويل نزد عرفا سير از ظاهر به باطن است. اگر قرآن باطني دارد يا بواطني دارد اين رسيدن به اين باطن در واقع تاويل است. تاويل وجودي است اين تاويل در عالم وجودي خود انسان رخ ميدهد. آنچه كه در عالم وجودي خود انسان ميگذرد در عالم خارج هم تحقق دارد. براي اين كه از حيث عرفاني كتاب تكويني منطبق است با كتاب انفسي يعني وجود خود انسان. يكي از موانع حصول اين همنوايي با اديان نگرش مبتني بر اصالت تاريخي است يا هيستوريسيسم است. در تحقيقات رايج آكادميك ديني معمولا آن چيزي كه الان ما ميگوييم تحقيق علمي در اديان مبتني بر همين هيستوريسيسم است.
يعني اصل اين هست كه هر ديني يك پديدهي تاريخي است كه فقط در ظرف و زمان و مكان تاريخي خود معني و مفهوم دارد وباالطبع مضمون و ماهيت و آن خطاب حقيقي خود دين اهميت چنداني ندارد از اين منظر رايج كه بدترين مانع گفتوگوي اديان هست نسبيت تاريخي بر اديان غلبه دارد و آنچه كه مورد نظر اصلي قرار ميگيرد تاريخ تمدن و فرهنگ يك دين است نه خود دين به عنوان حقيقتي متعالي از زمان و مكان. در حالي كه فرهنگ و تمدن يك دين مظهر حقيقت آن دين است نه بالعكس.
با اصالت تاريخ جوهر دين به اصطلاح رايج در ميان پديدارشناسان به يك امر ارضي تقليل پيدا ميكند كه گويي عبارت است از اين كه اديان مانند ساير امور علمي محصل پوزيتيو در خارج و فقط در شرايط مكاني و زماني و به تعبير ديگر فقط در يك تاريخ علمي قابل فهم و توجيه علمي هستند. حال آن كه ممكن است از حيث شريعت دين قولي صادق باشد ولي از حيث باطن و حقيقت اديان واقعيتي زنده و راجع به شان معنوي حيات انساني ميباشند. لذا فقط از منظر تاريخ انفسي قابل فهم هستند نه تاريخ آفاقي. تحقيقات تاريخي نميتواند ما را به حقيقت دين راه ببرد. با تحقيقات تاريخي شما نهايتا ميرسيد به اين كه عيسي دوتاست يك عيسي كه تاريخي است و يك عيسي كه مسيحيت ساخته است.
براي اين كه نميتواند عيسايي را كه در الهيات مسيحي معنا پيدا كرده با تحقيقات تاريخي شما آن را اثبات كنيد. چون آن عيسي عيساي پزيتيو نيست. گفتوگوي موسي و خدا را شما نميتوانيد قبول كنيد با تحقبقات تاريخي . آن چه كه معمولا به عنوان تحقيقات آكادميك علمي دربارهي اديان گفته ميشود،همين تحقيقات تاريخي است. كه مبتني است بر يك جور پوزيتيوسم علمي همانطور كه عرض كردم. اما از منظر عارفان در گفتوگوي اديان، زمان ومكان بندها و محدوديتهايي هستند كه بايد به وراي آنها رفت. يعني اين اصطلاحي است كه كربن به كار برده بود و بعد ايزوسو به كار برد. متاهيستوريكال يا ترنس هيستوريكال يعني فراي تاريخ ظاهري رفتن.
يعني سير از ظاهر به باطن كردن يعني سير از آفاق به انفس كردن يعني دين را نه فقط يك حقيقت عيني ابژكتيو خارجي بلكه يك چيزي كه در وجود ما تحقق دارد جستن. موسي و عيسي را نه فقط شخصيت تاريخي در خارج بلكه موسي و عيساي وجود خودمان را پيدا كردن اين گونه طرح ميشود. اين متاهيستوريكال است. در اين شرايط فرا تاريخي ميبينيم كه عارفي مسلمان اهل آندلس مثل ابن عربي با عارفي چيني مثل لائتسه در بعد و فاصلهي هزاران كيلومتر ميان اندلس و چين و بعد زماني حدود هزار و هشتصد سال قابليت گفتوگو ميابند. يك كاري كرده است كتاب ايزوتسو كه ترجه شده است به فارسي؛ خوب آمده است دو نفر با يكديگر تطبيق كرده است كه اين دو هزار و هشتصد سال فاصلهي تاريخي دارند. يكي در چين است و ديگري در اندلس.
اما آن چنان گفتوگويي را ميان اين دو تن برقرار كرده است، آن چنان از اين به اون ميرود، از آن به اين ميآيد حقيقت اين را در دل آن ميشكافد و حقيقت اين را در دل او نشان ميدهد كه آدم حيران ميماند. گفتوگو آن است. اما اگر از منظر تحقيقات آكادميك ديني چنان كه در دپارتمانهاي تحقيقي ديني اديان رايج است نگاه بخواهيم بكنيم اصلا همچين چيزي ميسر نيست براي اينكه اون در يك فرهنگ و تاريخ ديگري است و اين هم در يك تاريخ و فرهنگ ديگري است. چطور ميشود يك نفر مسلمان را با يك تائويسم مقايسه كرد؟! اين گفتوگو گفتوگوي فرا تاريخي است كه در عرفان رخ ميدهد. اينكه عرض ميكنم فقط درعرفان شما ميتوانيد به گفتوگوي حقيقي برسيد به اين دليل است.
من سه نمونه از اين گفتوگويي را كه در اديان در عرفان رخ داده است به عنوان مثال ميآورم. در ميان عارفان مسلمان. اولين نفر ابن عربي است. كتاب فسوس الحكم را همه آشنا هستيد نام بيست و هفت تن از انبيا كه برخي اسمشان در قرآن است و برخي ديگر در كتاب مقدس در عهد قديم است از آدم تا موسي و عيسي و حضرت رسول را برشمرده است و به اين طريق نحوي گفتوگو را ميان اديان برقرار كرده است. فسوس الحكم نمونهي كامل يك گفتوگوي ديني است. منتها شما به هيچ وجه بحثهايي را كه الان تحت عنوان گفتوگو و مطابقه ميبينيد در آن نميبينيد. چه كار كرده است؟ آمده براساس حقيقت معنوي نبي آن دين اين گفتوگو را انجام داده است نگاه او به اين انبيا كاملا با همنوايي و نگرشي وراي تاريخ است.
يعني به مسيحيت مثلا از منظر حقيقت مسيح حقيقت معنوي مسيح و لذا نه به عنوان يك فرهنگ بلكه يك حقيقت آسماني مينگرد. او از طرح مسائل حقيقتي و فقهي در اديان منسوب به اين انبيا پرهيز ميكند براي اينكه اگر بخواهد از منظر فقهي و كلامي وارد شود نميتواند گفتوگو را راه بياندازد. شما نميتوانيد يك همچين گفتوگويي را داشته باشيد چرا كه اصلا نميشود گفتوگو كرد. يك سلسله مراتبي را در عالم اسلام نگاه كنيم خود مساله خيلي روشن است. در انواع تفكراتي كه ما در عالم اسلام داريم فقه، كلام ، فلسفه است و عرفان. اين چهارتا است كه معمولا با اجزاي آن . بيشترين اختلافات و كثرت عقايد در فقه است. بعد در كلام است. كمتر ميشود در كلام يك پله بالاتر برويم در فلاسفه كمتر ميشود.يك پله بالاتر بويم در عرفا.
كمترين تفرقه در ميان عرفا است. بعد در فلاسفه بيشتر ميشود بعد در متكلمان بيشتر ميشود و در فقها به اوج خودش ميرسد. چرا ؟ چون اين سير ظاهر است به باطن. هر چهقدر به باطن ميرويم به وحدت نزديكتر ميشويم.وحدت مقام گفتوگو است. لگوس كه ميگفت هراكليتس ميگفت گوش دانايي و نه اين كه گوش دادن به من بلكه لگوس است و هم سخن با اين چيزي كه ميگويد همه چيز يكي است اين لگوس ميگويد كه همه چيز يكي است
Copyright 2004 - 2026, iid.org.ir, All Rights Reserved