سخنرانی دکتر جعفری هرندی
"قرآن واديان"
قبل از اینکه مسائل موردنظر رامطرح کنم، چون مسائلی را که مطرح می کنم شاید بعضی از آنها دور از ذهن باشد دو نکته را باید عرض کنم . نکته نخست آنکه قرآن مجید در هنگام نزول بر قومی نازل شده و مخاطبش کسانی بودند که چندان اطلاعاتی نداشتند و مدرسه و مکتب در آن جامعه وجود نداشته ، در اینکه آن قوم عاقل نبودند ، بنده با این نظر موافق نیستم . بلکه سخت معتقدم مردمی که پیامبر اسلام در بین آنها قیام کرد عقلشان ، عقل جمعیشان ، بیش از آن اندازه ای بوده که برای ما متصور بوده که این موضوع خود بحث دیگری است. قرآن مجید هم در پارهای از آیات به این نکته اشاره دارد که مخاطب ما در این آیات چه کسانی هستند: «وهذاکتاب انزلناه مبارک مصدق الذی بین یدیه ولتنذرام القری ومن حولها..»(الانعام- 92 ).
نکته دوم آنکه در طول زمان به اقتضای شرایطی که پیدا شده تفاسیری که از آیات شده تا حدی متفاوت است ، تا بدآنجا که خیلی از مفسرین بخصوص در این قرون اخیر افکار خودشان را بر آيات قرآني تحميل كردهاند . ما مي توانيم از تفسير طنطاوي اسم ببريم كه دارای مطالبي است كه البته در جاي خودش درست و صحيح مي باشد ولي به مناسبت- يك مناسبت كوچكي كه داشته- آنها را در ذيل آيه آورده و كساني كه شيوه ایشان بدين گونه است که در تفسير قرآن به آراء مفسرين مراجعه بكنند چه بسا اين توهم براي ايشان ايجاد شود كه مطالبي كه مفسر گفته در متن آيه هم وجود دارد.
در حالي كه ضمن اين كه مي پذيريم آن مطالب مطالب صحيح و درستي مي باشد چندان ارتباطي به آيه ندارد و شايد هم وقتي كه آيه نازل شده هرگزناظر به اين مطالب نبوده كه در آخر عرايضم براي اين نكته كه آيات ناظر به بعضي از مسائل نبوده كه ما فكر ميكنيم ناظر يك مطلب كوتاهي را عرض خواهم كرد. مفسريني هم كه عمدتاازايشان تفسير نقل شده اشخاصی بوده اند ساده و مردمي بودند كه در مسجدمی نشستند و مطالبي رامی شنيدند و بعد سينه به سينه بازگومیکردند. و از اسمشان هم معلوم است . مثلا كسي كه درروی سکوی(سده) مسجد خماریعنی روسري ميفروخته یکیازمفسران است واورا "سدٌی" ناميده اند. بنابراين افكار و مطالبي را كه آنها نقل كردهاند را نمي توانيم در چندان معتبر بدانيم.
براساس اين دونکته ای که عرض كردم در فهم آيات قرآني مقداري ما بذوق سليم و دانستن لغات و اصطلاحات عرب آن هم لغات و اصطلاحاتي كه در زمان نزول قرآن متعارف بوده است نیازمندیم وبایدهمواره این مطلب رادرنظر داشته باشیم. شاهد بر اين مدعا دومطلب است؛ كه بصورت روايت به ما رسيده است. يكي در مورد نزول آيهاي است كه وقتي مردم درمورد سحري خوردن مشكل داشتند آيه183سورةالبقرةاست که درآن آمده"…وکلواوشربوا حتي یتبين لكم الخيط الابيض من الخیط الاسود"بخوريدوبیاشامیددر شب تا زماني كه نخ سياه و سفيد براي شما روشن شود. اين مطلبي را كه دراین مورد عرض ميكنم از دعائم الاسلام مي باشد.
دعائم الاسلام كتاب فقهي قاضي ابوحنيفه فقيه اسماعيلي مذهب ميباشد.ولي اسماعيلي ها به لحاظ فقهي براي ما معتبر هستند.اگر چه از لحاظ عقيدتي ما با آن ها چندان همسو نيستيم ولي از لحاظ فقهي و روايي به روايتشان به خصوص به كتاب دعائم الاسلام تكيه شده است.اين روايتي كه اكنون عرض مي كنم ضعف چنداني ندارد و در پاره اي کتابها به آن استناد هم شده است.
دعائم الاسلام از حضرت امير نقل ميكند زماني كه اين آيه نازل شد پيامبر آمد و اين آيه را در نماز خواند و سپس نگاهي كرد و ديد كه عربي يك نخ سياه و يك نخ سفيد در دست گذاشته ومنتظر نشسته است تا هوا آنقدر روشن شود كه ببيند كدام سفيد است و كدام سياه و سپس اين جمله نازل شد حتي یتبين لکم الخيط الابيض من الخیط الاسود من الفجر.اين بدان معنا نيست كه نخ سياه و سفيد را آن قدر نگاه كنيم تا هوا روشن شود و توان تشخيص آن باشد بلكه منظور سياه و سفيدي است كه در افق پيدا ميشود. پس معلوم ميشودكه آيات در زماني كه نازل ميشده بدون تفسير، پيامبر براي مردم ميخوانده ومردم هم راحت اين نكته را ميفهميدند. اين مشكلاتي كه بعدها و اين قموضي كه بعدها در مورد آيات پيدا شد در آن زمانها وجود نداشته است.
با فرض اينكه مردم به مدرسه نرفته بودند و علم نياموخته بودند. باز روايت ديگري در اين خصوص داريم . زماني كه امام شافعي پيشوای فقه شافعی و يكي از فقهاي اهل سنت ايشان خواستند كه آيات را درك كنند گفتن -البته امام شافعي كه در قرن دوم ميزيست- گفتند من به حرف اين مفسران اعتناي چنداني نمي كنم بلكه بايد ببينم كه لغت سرهي عرب چيست و به همين علت مسافرتهايي كرد به باديه و لغات و واژههايي كه باديه نشينان به كار ميبردند و در قرآن هم آمده بود از آنها معنا را فهميد و از طريق آن آيات قراني را معنا كرد.
وي معتقد بود در طول اين دو قرن چه بسا آيات را به نحوي معنا كردند كه با آن معاني نخستيني كه به ذهن متبادر مي شده منافات داشته و سخت به اين مساله معتقد بود و به نتايجي هم رسيد كه در باب فقه بايد درباره اش بحث شود. اين دو مطلب را من به عنوان مقدمه عرض كردم كه بنده نگاهم به آياتي كه اينجا عرض مي كنم صرف نظر از آرائ مفسرين است، در عين حال كه براي آرا مفسرين هم احترام خاصي قائل هستيم و قصد نداريم كه نظرات آن ها را نفي بكنيم.مي خواهيم بگوئيم آميختگي و برفانباربودن آرا و نظريات در ذيل آيات قرآني چه بسا انسان را در فهم واقعي آيات دچار اشكال مي كند. حال اين اشكالات مضاعف است.
البته ما كه اهل زبان نيستيم چون فارسي زبان هستيم و حالا مي خواهيم آن چيزي را كه عرب به لحاظ بلاغت و فصاحت از آيات ميفهمیدبفهمیم كه البته اين مساله براي ما مشكل ايجاد مي كند. با اين مقدمه كوتاه عرض مي كنم به نظر بنده آیاتی كه در قرآن راجع به اديان آمده است اگر بت پرستي را دين به حساب آوريم به سه دسته تقسيم مي شود : دستهي نخست آياتي است كه همهي اديان را به رسميت شناخته و تعارضي بين اديان اصلا قائل نشده است. و حتي بالاتر از اين اجازه داده است كه هر ديني بر طبق مباني اي كه دارد و متديينين هم فعاليتهاي خودشان را داشته باشند. آيه ي شريفهي لكم دينكم ولي دين كه در آخر سوره ي الكافرون هست به خوبي اين مساله را حكايت ميكند.
بنده قصد ندارم همه ي آيات را از سوره ي كافرون بخوانم ولي دوستاني كه اهل علم هستند و با قرآن سروكار دارند خيلي روشن اين را ميبينند. هم چنين آيهاي كه در سوره بقره ميباشد: لا اكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي كه خيليها هم به اين آيه استناد ميكنندكه در اسلام هيچگونه اكراهي وجود ندارد و هر كسي ميتواند دين اسلام را بپذيرد و يا اين كه دين اسلام را نپذيرد. البته خوب در رد دين اسلام پس از مسلمان شدن دين اسلام براي ما يك سري مشكلات ايجاد مي كند به لحاظ حقوقي و فقهي كه جاي بحث آن جداست.
آيه ي بعدي آيه ي 17 از سوره ي الحج مي باشد كه آن نيز تا حدي به اين نكته اشاره دارد: «ان الذين آمنوا والذين هادوالصابئین والنصاری والمجوس والذین اشرکواان الله یفصل بینهم یوم القیامةان الله علی کل شیئ شهید»اتقريبا اين آيه به طور ضمني ميخواهد بگويد كه شما كاري به كار مردم حتي مشركين نداشته باشيد؛ خداوند ميداند در روز قيامت باآن ها چه كاري انجام دهد. الله يفصل بينهم يعني اينكه ممثلا ما مشرك را طرد بكنيم و با او مبارزه كنيم و آن را براندازي بكنيم چنين چيزي از اين آيه استفاده نميشود. اينها آياتي هستند كه باز مشابهش را در قرآن داريم. كه البته بنده اين سه آيه را به عنوان نمونه خدمت شما عرض كردم.
اين ها حكايت از اين دارد كه رسول مكرم اسلام وقتي در مكه دعوتش را آغاز كرده است فرموده كه من هم مدعايي دارم ؛ هر كس مي خواهد مدعاي مرا بپذيرد ، با من مبارزه نكنيد مدعاي شما نيز باشد و به آن عمل كنيد. اين آيات اين پيام را براي ما دارد. اما قدر مسلم آن است كه اين آياتي كه ما خوانديم ، به موجب آيات ديگر در حد مبارزه با بتپرستي و شرك منسوخ است؛ نسخ شده و دوستان فرهيخته و صاحب اطلاع حاضر در جلسه ميدانند كه يكي از مواردي كه ما در آيات داريم نسخ مي باشد. يعني پاره اي از آيات آمده و احكام قبلي آيات را نسخ كرده است. عرض كردم حداقل در رابطه با مبارزه با شرك اين آيات منسوخ شده است.
اگر چه د رآيه اي كه اخيرا بنده خواندم يا د رهمان آيهي اول كه خوانديم لكم دينكم ولي دين شما به دين خودتان و ماهم به دين خودمان. يعني كفار هم مي توانند دين داشته باشند، مشركان هم ميتوانند دين داشته باشند. اين آيه به موجب آياتي كه مبارزه ي باشرك را واجب كرده و پيامبر هم عملا چنين كرده است. حكم اين آيات منسوخ است ولی اجماع مسلمين هم بر اين است و كسي هم نگفته است در جامعهي اسلامي حق داريم اجازه دهيم بت پرستي در كنار اسلام هم باشد؛ بلكه بايد با آن مبارزه كرد. البته اينكه نسخ چگونه است ، آيا امكان داردیاندارد،؟ چه آياتي نسخ شده است، چه آياتي نسخ نشده است؟ اين خود بحث مفصلي است.
ما در مباني قرآن شناسي و به خصوص دراحكام فقهی این باوررا داريم كه حكمي مقرر شده است سپس حكم ديگري آمده و اين را نسخ كرده است كه ميگويند نسخ صريح داريم، نسخ ضمني داريم و نسخ به اشاره و نسخ به تصريح. كه اين ها در جاي خودش بحث شده است. مثلا آيهاي داريم در قرآن كه اگر در جنگ صد نفر مسلمان بودند مي بايست در مقابل هزار كافر مقاومت كنند و اگر فرار بكنند مرتكب گناه شدهاند. بلافاصله آيهي بعدي مي آيدومي گويد نه و ما تخفيف داديم اگر صد نفر بودند در مقابل دويست نفر بايستند و اگر دشمن دويست نفر بيشتر بود و از جنگ فرار كرديد گناه نيست و اين هم يك حكم اسلامي است كه در مسائل مربوط به جنگ و مبارزه و احكام تكليفي آمده است كه البته اين مورد بحث ما نيست.
بايد بگوييم اين دسته از آيات نه در مورد همهي آنها ولي در مورد شرك وبت پرستي نسخ شده است و دليل آن نيز اين است كه پيامبر اسلام وقتي كه مكه را فتح كردند نگفت كه لكم دينكم ولي دين بلکه گفت : لي ديني و لكم ديني. البته اين جمله را بنده مي گويم و گفته ايشان اين نبوده. كه خلاصه شما بايد اين بت را كنار بگذاريد. اين يك قسمت ازآيات. دستهي دوم از آيات آياتي هستند كه اشتراك هدف اديان را بيان مي كنند. يعني ميگويند كه اديان در قسمتهاي مهمي با هم مشترك هستند.
زماني كه صحبت از اديان ميكنيم مقصودمان عمدتا اديان ابراهيمي است .اكنون شايد تعبير ديگري هم بشود؛ از لحاظ جامعه شناختي اديان سامي مثلابه مجوس در قرآن يكي دو مورد اشاره شده است و بعدها هم احكامي که براي اهل كتاب منظورشده بود، مسلمانان براي يهود و نصارا منظور كردندوبراي مجوسيان منظور نكردند. لذا است كه حقوق دانان اسلامي و فقهاي اسلامي مجوس را ملحق به اهل كتاب ميدانند نه اينكه جزو اهل كتاب بدانند صراحتا. بهر حال ما مجوس را هم همانگونه كه علما تلقي كردند و احكامی هم براي آنه مقرركردند يا مسلمين تلقي كردند و صرفا نگوييم علما-چون مسلمان ها هنگامي كه با مجوسيان برخورد كردندبا آنها مانند اهل كتاب معاشرت كردند؛ با يك تفاوتهاي جزيي كه قصد پرداختن به آن را ندارم-تلقی میکنیم.
اين آيات كه اشتراك هدف پيامبران را ميرساند در جايگاه خود به چنددسته تقسيم مي شود. يك قسمت از آيات هست كه دعوت قرآن همان دعوت اديان پيشين است، نه چيزي كم و نه چيزي اضافه. يعني هماني كه موسي ميگفته، عيسي مي گفته ، حداقل ما از پيامبران گذشتهي اولوالعزم اين دو نفر را ميتوانيم ياد كنيم و فرقي ميان اينها وجود ندارد. آيه ي 285 از سوره ي البقره اين مطلب را مي رساند: «آمن الرسول بما انزل اليه من ربه والمؤمنون کل آمن بالله وملائکته وکتبه ورسله لانفرق بین احدمن رسله..» ما هيچ فرقي ميان ايشان نميگذاريم. يعني هيچ فرقي بين موسي، عيسي و رسول اكرم وجود ندارد.
آيهي ديگري هم كه اين مساله را بيشتر تصريح مي كند، آيهي 59 از همان سورةميباشد: «ان الذين آمنواوالذین هادواوالنصاری والصبئین من آمن بالله والیوم الاخروعمل صالحافلهم اجرهم عندربهم ولاخوف علیهمولاهمیحزنون» در اين جا نصارا جلوتر از صابئين آمده است پس صابئين جزء من آمن بالله واليوم الآخر و عمل صالحامی باشندواین جمله اخیر هم به لحاظ اطلاق و هم به لحاظ عمم شامل همه ميشود. يعني هر كه اين سه خصوصیت رادارا باشد: ایمان بخدا،ایمان به قیامت وعمل نیک هيچگونه تفاوتي نميكنند. قرآن مجيد و دعوت پيامبر اسلام هم به همين سه مقوله بوده است. يكي مبدا، يكي معاد و يكي هم عمل صالح. اين هم يك قسمتي از آيات.
دستهي ديگري از اين آيات كه تحت زير مجموعهي اشتراك هدف با اديان دیگراست مي خواهم عرض بكنم؛آیاتی استکه عصاره آیات پیشین راآورده وازگروندگان به اسلام هم خواسته شده است. نكته اي كه اين مطلب را مي رساند اين است كه عصاره ي دعوت انبيا پيشين را قرآن آورده است و متذكر هم شده كه قرآن همان موارد را از گروندگانش مي خواهد؛ يعني ميخواهد بگويد كه شما كه مي خواهيد مسلمان شويد به نحوي عمل بكنيد كه پيروان موسي و عيسي عمل ميكردند.
اگر اين فرضيه را بپذيريم بايد بگوييم آن ها مسلمان بودند و ما هم مسلمان هستيم و هيچگونه تفاوتي بين ما اصلا وجود نداره در آيات 5و 6 سورهالبینة:آمده« وما تفرق الذين اوتوا الكتاب الا من بعدماجائتهم البینة-ومامرواالالیعبدالله مخلصین له الدین حنفاءویقیمواالصلوةویؤتواالزکات وذلک دین القیمة»و ديگر نگفته است كه به پيغمبر ايمان بياورند هر كس كه عبادت خدا را بكند و مخلص باشد براي خدا و حنيف باشد و اقامه ي صلوه بكند ایتاء زكوه بكند اين دين قيمه است. ظاهرا منطق قرآن اين است كه تمام كساني كه پيرو اديان ابراهيمي بودندونماز میگزاردندو بايد بگزارند و تفاوتي كه با هم دارند اين است كه نحوهي نماز در شرايط مختلف مي باشد.
در شريعت اسلام قرائت داريم در نماز سجده هم داريم به اضافه اينكه ركوع هم داريم به همين مناسبت فصول نماز به ركعات تقسيم شده نه به سجدات . سجده را همه داشتند ولي ما ركعت داريم يعني يكي از وجه امتيازات مسلمانان در صلوةنسبت به ديگران اين بوده كه نماز مسلمانان ركوع هم دارد. آن آيه ي شريفه را هم حالا كه شيعه هستيم تفسير مي كنيم. به وجود مبارك حضرت امير صلوات الله عليه : انما وليكم الله ورسوله والذين آمنواالذین یقیمون الصلوةو يؤتون الزكوه و هم راكعون. اين كلمه ي راكع را مفسرين ديگر كه اين باور ما را ندارند ميگويند علامت مسلمانان در نماز ركوع است ديگران نماز دارند ولي ركوع ندارند. به همين جهت هم در اين آيه صلوة به همه نسبت داده شده است. زكوه هم كه صدقه باشد عموما نحوهاش فرق نمي كند.
در تمام اديان بوده و اگر عهد عتيق را ببينيم همان يك دهم يا همان عشريه را در عهد عتيق هم ما فراوان به آن برخورد مي كنيم. كه نخست زادهي گوسفندان را و يك دهم از گوسفندان را يا يك دهم از محصول را بايد بدهيم. بنابراين نمازي كه علامت ايمان آمده، در اين جا به اين مناسبت است. يا آيه ي ديگري كه در سوره ي عنكبوت است، ظاهرا آيه ي 45 باشد، ميفرمايد: «لا تجادلوا اهل الكتاب الا بالتی هی احسن الا الذین ظلموا منهم وقولوآمنابالذی انزل الیناوانزل الیکم والهناوالهکم واحدونحن لهمسلمون» با آن ها مجادله نكنيد مگر آنها كه ظالم هستند و اين جمله مهمي است: وقولوا (خطاب به مسلمين) آمنا بالذي انزل الينا و انزل اليكم والهنا و الهكم واحد و نحن لهم مسلمون. و اين جاست كه كم كم ما با واژه ي اسلام برخوردمیکنیم .
ماآنها را ميخواهيم مسلمان تلقي بكنيم بر طبق اين آيه ي شريفه ضمن اينكه ما ميخواهيم بگوييم كه عصاره و آن دعوتي كه انبيا داشتند همان است كه پيامبر اسلام داشته است. حتي اسم آها هم مسلمان است. اكنون يك مقدار روشن تر به سمت جلو گام برميداريم. در سوره ي حج مي خوانيم كه «وجاهدوا في الله حق جهاده هواجتباكم». يعني كه خدا شما را انتخاب كرده و «ما جعل عليكم في الدين من حرج ملة ابيكم ابراهيم هو سماكم المسلمین منقبل وفی هذا …» اين جا ديگر واضح و روشن است كه ابراهيم و آن دين ابراهيمي نام شما را مسلمان گذاشته است. من قبل و في هذا .
از اين آيهي ما ميتوانيم بفهميم كه پس يهودي ها هم مسلمانند البته ما نميخواهيم حالا اين فتوي را صادر كنيم ولي مي توانيم اين استشمام را از اين آيه داشته باشيم مسيحي ها هم مسلمانند و ما هم مسلمانيم . از اين لحاظ تفاوتي نداريم. به هر حال اينها به عنوان مسلمان در آيات قرآني تلقي شدهاند. هو سماكم يعني ابراهيم همه رامسلمان نامیده است. البته ما يک بحثي داريم راجع به مساله يهودياني كه در آنجا بودند. ویک بحثی راجع به ابراهيم كه قصد وارد شدن به اين بحث را نداريم.كه پدر عرب هم ابراهيم بوده است یانه. حالا آن بحث از لحاظ تبار شناسي بحثی است جدا.
به هر حال پيامبر اسلام اين ادعا را مطرح كرده اند كه ما با موسي و حضرت عيسي كه از بنياسراييل بودند در هدف رسالت اختلافي نداريم.آن ها مسلمانند و ما هم مسلمانيم. از اين آيات استفاده مي شود كه انبيا در عصاره ي دعوتشان هيچ تفاوتي با يكديگر نداشتند. البته ما يك عصاره ي دعوت داريم و هدف داريم و يك شريعت داريم اين دو راباید از يكديگر تفكيك كنيم . حتما دوستان ميدانند كه ما يك اصل دين داريم و يك مساله شريعت داريم. شريعت به معناي احكام ديني مي باشد. احكام ديني طبيعي است كه متفاوت بوده ضمن آن كه هدف در آنان مشترك بوده است ولي نحوهي اجراي آن متفاوت بوده است. آن چه كه ميتوانيم قدر مسلم راجع به دعوت انبيا در مقايسه با دعوت پيامبر اسلام مطرح بكنيم اين است كه در شريعت تفاوتهاي زيادي وجود دارد .
در عين حالي كه پاره اي از مسائل شريعت گذشته را هم قرآن پذیرفته ممثلا در مورد آن گفته و كتبنا في الزبور و شما هم كه مسلمان هستيد بايد چنين بگوييد. اما بعضي از آن ها را صراحتا نسخ كرده است. من جمله مساله روزه صمت هست كه در شريعت حضرت موسي بوده است. حداقل به تصريح خود قرآن. راجع به حضرت مريم ميگويد هنگامي كه با نوزادش آمد و ميخواستند با او صحبت بكنند خداوند به او گفته بگومن نذرکرده ام برای خداروزه بگیرم وباهیچ انسانی سخن نمیگویم یعنی سکوت جزءروزه ام است . اين را اسلام تحريم كرده است. يعني مسلمان حق نداردئ روزه ي صمت بگيرد. يادر روز شنبه براي پيروان حضرت موسي يك سري محدوديتهايي قائل شده اند كه آن محدوديت ها را اسلام برداشت. اين شريعت است . اين شريعت البته طبيعي است كه نسخ شد.
دراین موردبحثی وجودداردکه آن چه درشرایع پیشین بوده ومایقین به نسخ آن نداریم آیادر شریعت اسلام لازم الرعایه است؟که پاسخ به این پرسش ازحوصله این مقال بیرون است. اماحداقل مي دانيم كه دراصل اين ها تفاوتي ندارند و در نحوهي اجرا تفاوت دارند كه البته به اين نحوهي اجرا اگر ما عنايت بكنيم خيلي از مسائل در حوزه ي ديني خودمان هم حل ميشود. در اين جا يك مقدار به حاشيه بروم . ما در حوزه ي ديني مسائل خودمان هم خود مسائل احكام و نحوهي اجرا بهم آميخته است. مثلا يكي از ائمه ي ما صلاح ميداند كه با طرف مقابلش صلح كند . اين نحوه ي اجراست. يكي صلاح مي داند كه جنگ بكند اين هم نحوهي اجراست اين اصلا ارتباطي به شريعت ندارد بلكه تدبير اجراي است.
تدبير اجرايي احكام با خود احكام كاملا متفاوتند كه اين را البته ما در حوزه ي فقه بايستي از آن بحث بكنيم و در حوزه ي اعتقادات نميخواهيم ازآن بحث كنيم. فقط به اين اندازه عرض كردم اگر شرايع يعني شريعت حضرت موسي، شريعت حضرت عيسي و شريعت پيامبر اسلام متفاوت كه قطعا متفاوت هستند. در هدف يكي هستند و در نحوهي اجرا و پاره اي از احكام متفاوت هستندواین تفاوتهادرقرآن وجاهای دیگر آمده است. اين هم يك دسته از ايات قرآني است كه اگر بخواهيم اين آيات را بر بشماريم بسيار زياد است.
يك آيه ي ديگر ميخوانم كه زياد هم با اين آيه آشنا هستيد: «قل يا اهل الكتاب تعالواالی کلمة سواءبینناوبینکمالا نعبد الالله لانشرک به شیئا …» باز اين آيه تصريح دارد كه ما اصلا تفاوتي با يكديگر نداريم يكي هستيم و هيچ گونه تفاوتي وجود ندارد. آيه ي قسمت ديگر كه اين به نظر ميرسد مي تواند يك مقدار ضريب اطمينان ما را بالا بياورد در مساله ي يكسان بودن هدف تاييد كارهايي است كه منطبق با هدف انبيا است. اين جا بنده ميخواهم اين نكته را عرض بكنم به موجب پاره اي از آيات قرآن هم به صورت صريح و هم به صورت ضمني اگر كسي اهداف پيامبران را انجام دهد ولو اين كه مومن به هدف پيامبران نباشد اين را ما همسويي با اديان تلقي مي كنيم. بعضي از آيات اين مساله را دارند.
آياتي كه ميتوانيم در اين قسمت سوم از اين زير مجموعه عرض بكنيم آيه يات110و111 از سوره ي آل عمران است:«لیسواسواءمن اهل الکتاب امة قائمةیتلون آیات الله آناءاللیل وهم یسجدون-یؤمنون بالله والیوم الاخر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکرویسارعون فی الخیرات واولئک من الصالحین» اين آیات مربوط به اهل كتاب مي باشد كه قبلا ذكر آن رفت. اگر ايمان داشته باشند و عمل صالح انجام بدهند همانند مسلمانان مي باشند. و آيات ديگري هم در اين زمينه هست كه بين اينها تفاوتي قائل نشده بلكه آيه اي درقرآن داريم كه اشاره مي كند به اجبار و ربانيون وآنها را مامور ميكند كه مردم را به صلاح و هذف پيامبران دعوت بكنند.يعني اينجا شرط ايمان به پيامبر را نمي آورد.
مي گويد:چه شده است كه بزرگان یهود نصارا مردم را به آن هدفي كه پيامبر اسلام دارد دعوت نمي كند يعني بايد دعوت بكند كاري نداريم كه ايمان بياورند يا نياورند. آيه اي داريم كه يك مقدار بالاتر مطلب را ميرساند. و همان ادعايي كه دراول اين قسمت عرض كردم آيات 63تا77 از سوره الفرقان ميباشد. اين آيات عبادالرحمن را توصيف مي كند. در اين جا مي بينيم كه عمل را مطرح كرده است. ولي ايمان به پيامبر اسلام را مطرح نكرده است. گفته است كه بندگان خوب خدا اينها هستند. آدمهاي متواضعي میباشندوصفات خوب دیگری دارند.ازاین ایه وآیات آيات ديگري هم که در سوره ي الاعلي است « قد افلح من تزكی- و ذكراسم ربه فصلی»بخوبی مطلب رامیرسانند.
يادمان باشد وقتي اين آيه نازل ميشده به خصوص آيات مكي مردم وقتي آيات را مي شنيدند همان آيه را بهش عمل مي كردند. و كاري نداشتند اين آدمي كه تزكيه ي نفس كرده يا عمل صالح كرده اين مومن هست يا مومن نيست. بلكه روش پيامبر هم در رواياتي كه از پيامبر نقل شده در مورد بعضي افراد نيكوكار تاييد مي كند اين مساله را كه نيكويي و كار خوب كردن اجراي اهداف پيامبر اسلام است. دسته ي سوم كه شايد بحث انگيزترين آيات در مورد اديان باشد آياتي هست كه به صراحت مردم را به دين اسلام دعوت مي كند. يعني وقتي بحث دين مي شود مي فرمايد كه حتما بايد دين اسلام را بپذيريد و غير از دين اسلام ما نميپذيريم.در اين موردهم آياتي هست:مثل «يا اهل الكتاب لما تكفروا بآيات الله وانتم تشهدون»آيه ي ديگري هم هست كه مي فرمايد: …..
مني كه خدا هستم رضايت مي دهم که دين شمااسلامباشد. حالا ما اون تفسير را كنار مي گذاريم كه ميگفت ما هم كه هدف پيامبران را اجرا بكنيم ولو مسلمان هم نباشيم به ما مسلمان گفته مي شودچون اين جااسلام با الف و لام آمده است و رضي و لكم الاسلام دينا الاسلام به تعبير علما الف و لام عهد ذهني يعني اون اسلامي كه شما مي دانيد ما براي شما به عنوان دين پذيرفتيم يا آيه ي ديگري : «ومن یبتغ غیرالاسلام دینافلن یقبل منه..» آيه ي ديگري داريم آيه ي 157 از سوره ي الاعراف :«الذين يتبعون الرسول النبي الامی….» در اين آيات كمتر شاهد هستيم كه تكيه بشود كه اديان ديگر هم همان هدف اسلام را دارند. بلكه آرام آرام به اين مساله نزذيك مي شويم كه بايد همه ي آن اسلامي را كه در ذهن افراد هست بپذيرند آن هاي ديگر را ما نمي پذيريم.
شايد بعضي بگويند اين آيات ناسخ آن آياتي است كه ما خوانديم و همانطور كه اول هم ادعا كرديم و گفتيم كه آياتي كه مبارزه با شرك را مطرح كرده است و مورد اتفاق هست قطعا اجازه نميدهد كه مشركين وجود داشته باشند. يا لااقل آيين شرك رواج داشته باشد. شايد اين مساله ادعا بشود. ما در اين گونه آيات اين را ميبينيم و آيات دیگری هم داريم كه لحن آن يك مقدار تندتر مي شود كه در اين زيرمجموعه مي گنجد و درواقع از مردم مي خواهد كه به پيامبر ايمان بياوريد و اگر ايمان نياوريد چه مي شود؟ اين جا يك مقدار تهديد شديدتر مي شود.مثل آیة« يا ايها الذين آمنوالا تتخذوا اليهود و النصاری اولیاء…..» اين شدت عمل است يعني اين كه حق معاشرت با يهود و نصارا را شما اصلا نداريد.
اكنون دقت بفرماييد كه من اين جا مي خواهم يك نتيجه اي بگيرم كه اين جا يا ايهاالذين آمنوا گفته است ولي در آن آياتي كه داشتيم به صورت مخاطب نبود. اين بود كه هدف پيامبران يكي بود. ولي اين جا خطاب مي كند. مي فرمايد: اي كساني كه ايمان آورده ايد. از مجموع اين آيات كه لحن تندي دارند چنين بر مي آيد كه پيروان دين حضرت موسي و عيسي بر خلاف اموزه هاي آن دو پيامبر شرك و عمل ناصالح را انتخاب كردند. يعني آن افرادي كه آن زمان بودند به عنوان نصارا و يهود راه شرك را نپيموده بودند شايد اين خطاب ها به آنها نميشد. البته بنده قصد نتيجه گيري از اين مساله را ندارم ولي آيه به اين گونه است. لذا در آيات پيشين و اين دسته از آيات هم ما ديديم كه مساله ي ظلم مطرح شده است و ظلم هم در قرآن به معناي گناه است.
چنانچه بغي هم در قرآن به معني گناه آمده است. پس اين دسته از آيات مانند آيات دستهي نخست و در زير مجموعهي دعوت به اسلام لحنش نسبت به آن آيات قبلي تندتر ميشود. سومين دسته اي كه باز در اين زير مجموعه مي گنجد آياتي است كه صريحا دستور جنگ مي دهد. بدون هيچ برو و برگردي. يعني بايد با آن هايي كه مسلمان نيستند جنگ بكنيم چه اهل كتاب و چه غير اهل كتاب. فرقي نمي كند بايد جنگيد. در سوره ي برائت كه اصلا خود سوره ي برائت مجموعا پيامش جنگ و ستيز و مبارزه است برائت من الله ورسوله … البته اين سورهي برائت مخاطبش اهل كتاب نيستند. مخاطبش مشركيني هستند كه در مكه بودند. آيه بدين شكل است «فاذانساخ الاشهرالحرامفاقتلواالمشرکین حیث وجدتموهم……» هر جا مشرك يافتيد بيتامل بكشيدش.
در ماه حرام نه بلکه در ماه غير حرام. جالب است فقهايي كه قائل به وجوب جنگ براي امام مسلمين هستند و شايد بتوانيم بگوييم قريب به اتفاق فقها اين را گفتهاند كه جنگيدن با كفار حداقل در سال يكبار بر امام مسلمين واجب هست و اگر انجام ندهد از وظايفش تخطي كرده است عمدتا به اين آيه استناد مي كنند. ميگويند : خداوند امر كرده و چون ماه حرام در سال يكبار منسلخ مي شود پس حداقل اين هست كه يكبار امام مسلمين بايستي كه جنگ بكند و اگرجنگ نكرد از وظيفه اش تخطي كرده است جنگ ابتدايي يا همانطور كه ميگويند جهاد ابتدايي از همين آيه استفاده شده است.
اين آيات دلالت ميكند بر اين كه ما بايد با مشركين بجنگيم و ايه ي ديگري هم داريم : «قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله و اليوم الآخرولا یحرمون ماحرم الله ورسوله ولایدینون دین الحق منالذین اوتی الکتاب حتی یعطوالجزیة عن یدوهم صاغرون»اين جا ديگر يك مقدار مساله با عرايضي كه ما قبل كرديم مشكل ايجاد ميكند. قبلا ما گفتيم كه اين ها در هدف مشترك هستند و مسلمان هستند و محترم هستند ولي اينجا ديگر حكم جهاد داده شده است که بایدبااهل کتاب که دین حق رانمی پذیرندجنگیدمگرآنکه باحقارت جزیه بدهند از مجموع اين آياتي كه بنده به سه دسته تقسيم كردم آياتي كه ابتدائا اجازه ميهد كه كفار و مشركين حتي بت پرستان در جامعه باشند و مشكلي ندارند و به قول امروزي ها همزيستي مسالمت آميز داشته باشند.
و آيات ديگري كه تلطيف مي كند و با دين ابراهيمي كنار مي آيد و آيات ديگري كه حتي در يكي از آيات ما مي خوانيم كه: ذلك مثلهم في التورات و الانجيل اصلا آدمهاي عابد همين ها هستند كه در تورات و انجيل اين گونه بوده و بالاتر از اين آياتي ما در قرآن داريم كه اشاره مي كنند كه ما اين حكم را از تورات گرفتيم. اصلا مساله قصاص دليل بر اين هست كه اشتراك هدف دارندو بعد مواجه مي شويم با اين ايات دسته ي سوم كه حكم قتال صادر مي شود و جنگ حتي با اهل كتاب. آن نكته اي كه ابتداي عرايضم عرض كردم كه مابايد فهم ايات را به صورتي كه نازل شده بدانيم اكنون مي خواهم در اين جا ازآن استفاده كنم. بي شك در طول زمان منافع و مضاري و تمايلاتي ايجاب كرده كه پارهاي از آيات را اشخاص به زعم خودشان و در هدف خودشان تفسير بكنند.
يكي از آياتي كه شايد دچار اين مساله شده باشد آيات مربوط به جنگ مي باشد. طبيعي است كه در جنگ خب كساني كه مي رفتند و جنگ ميكردند منافعي كسب مي كردند و اين هم كه ما در تاريخ اسلام ميخوانيم كه مردم گله مي كردند كه چرا پيامبر در جنگ ما را همراه خودش نميبرد نه به خاطر جهاد في الله بود بلكه بخاطر غنائم بود و قصد قربت نداشتند. با آن طبيعت مردمي كه جامعه شناختي مي گويد. بنابراين آن قسمتي از آياتي كه مي توانسته مقداري پيام تند داشته باشد به خصوص هر چه قدر ما از زمان پيامبر فاصله مي گيريم. البته در زمان خود پيامبر كه زمان نزول وحي و حضور پيامبر بوده كه خود ايشان مفسر بودند خود ايشان تعيين كننده بودند خود ايشان مي توانستنند بگويند چه كنيم و چه نكنيم و منظور از اين ايه چيست؟
بعدها صحابه ي پيامبر به خصوص خلفاي راشدين با احتياط در اين مسائل عمل كردند ولي فواصلي كه پيدا شده هم حكام و هم مردم و هم نظريهپردازان كه افرادي بودند كه از لحاظ حقوقي و از لحاظ اجتماعي بايد ايجاد زمينه بكنند براي حكام ، آياتي را بيشتر مطرح كردند و آياتي را از ياد بردند. خب حال بايد چه كنيم ، الان هم چگونه نگاه كنيم؟ شايد اين نكته يك مقدار ثقيل بيايد به ذهنتان كه بگويم آياتي كه بصورت يا ايها الذين آمنوا يا يا ايها الكفار (خطاب باشد) اين ها مخصوص كساني است كه در آن زمان بوده اند و شامل ما نمي شود اين حرف يك مقدار ثقيل هم هست. يعني بگوييم يا ايهاالذين آمنوا كتب عليكم الصيام اي كساني كه ايمان آوردهايد روزه بر شما واجب است اين مال كساني است كه درآن زمان زندگي ميكردند براي ما نيست .
اين مطلب را من نميگويم علما و دانشمندان نظريه پرداز حوزه ي فقهي ما هستند كه اين را مي گويند. تحت عنوان خطابات مشافهه. بحثي است كه اكنون متروك است در اصول فقه و بايستي كه زنده شود و آن اين است كه خطاباتي كه در زمان حضور افراد شده و به صورت يا ايهاالذين آمنوا يا ايها الكفار يا ايها المسلمون آنهايي كه مخاطب داشته است آيا ما نيز شامل مخاطبينش هستيم يا نيستيم؟ اكثر به اتفاق دانشمندان مسلمان اعم از شيعه و سني مي گويند خطاباتي كه در قرآن آمده مخصوص حاضرين زمان وحي مي باشد.
يعني تكليف به روزه گرفتن تكليف به نماز خواندن تكليف به جهاد كردن تكليف به قتل مشركين مال آن هاست منتها اگر ما بدانيم كه در فلان تكليف مثل روزه اشتراك تكليف داريم با آنها طبيعي است هر تكليفي كه براي آنها بوده براي ما نيز هست و اگر بدانيم قطعا اشتراك تكليف نداريم با آنها مال آن هاست و مال ما نيست. عمده اين است كه در جايي كه شك مي كنيم چه كاري بايستي انجام بدهيم؟ من يك نكته را براي شما راجع به اين خطاب عرض بكنم. در آيه ي مربوط به زكوةخطاب به پيامبر اسلام است به مسلمانان خطاب نشده است در حالی كه در مورد اجراي حدود خطاب به مسلمانها است.مثلا السارق والسارق نگفته فاقطع ايديهمابلکه گفته فاقطعوا ايديهما. در مورد زكوةبه پيامبر فرموده خذ من اموالهم صدقة……
و لذا وقتي كه پيامبر اسلام از دنيا رفت، اعراب يعني آن باديه نشين ها گفتند ما مامور بوديم به پيامبر صدقه بدهيم. به ابن ابي قحافه با اين كلمه مي خواستند توهين به ابي بكر كنند به او مامور نيستيم كه زكات بدهيم قرآن را قبول داريم و مومن هم هستيم ولي زكات را طبق آيه ي شريفه بايد به چه كسي بدهيم؟ بايستي به پيامبر بدهيم خذمن اموالهم صدقه؛ چشم پيامبر بيايد ما به او تحويل ميدهيم. منتها ابوبكر بر سر جنگ بود و عمر هم مخالف بود. عمر مي گفت: نه، حق جنگ كردن نداريم. گفتند چرا؟ در جواب گفت به اين دليل كه پيامبر فرموده است: امرت ان اقاتل الناس حتي يقول لا اله الا الله واینهااین جمله را مي گويند فقط زكات نميدهند. و يكي از بحث هاي بسيار داغي شد كه البته در تاريخ آمده است.
مقصودم از ذكر اين نكته اين است كه زماني كه آيه را ميشنيدند مخاطبين، استفادهاي كه از آيه ميكردند چنان بود كه آيه نازل مي شده بنابر اين وقتي آيه اي نازل شده در قرآن كه اي كساني كه ايمان آوردهايد روزه بگيريد، نماز بخوانيد، جهاد كنيد آنهايي كه مخصوص پيامبر بوده ،مخصوص اقوام خاصي بوده در آن زمان، شامل ما نميشود. آنهايي هم كه مخصوص آن ها نبوده و عموميت داشته اگر ما اشتراك تكليف با آنها داشته باشيم طبيعي است كه آن تكليفي كه برآنان واجب بوده بر ما هم واجب است. يعني نماز، روزه و… ما مي دانيم در نماز خواندن و در روزه گرفتن ما اشتراك تكليف داريم بنابراين هر امري، هر دستوري بر آنها بوده بر ما نيز واجب است. مي ماند آنهايي كه مورد شك قرار دارد.
طبق قواعدي كه باز علما و حقوقدانهاي اسلامي در اين موارد وضع كرده اند و تقريبا متفق عليه هم هست، در اين مورد اگر ما بدانيم تكليفي به موجب آيات قرآن يا سنت نبوي مخصوص يك عدهاي هست و شك بكنيم كه اين تكليف شامل ما مي شود يا خير اصل بر عدم است. اصل بر آن است كه تكليف متوجه ما نيست. خب اكنون برگرديم به همان يا ايهالذين آمنوا كه خدمت شما عرض كردم. تقريبا مي توانيم بگوييم كه اكثر قريب به اتفاق- بنده با احتياط مي گويم-اكثر آيات بلكه تمام آياتي كه امر به جهاد و امر به قتل به خصوص شده بصورت خطاب مشافهه ميباشد. فاقتلوا المشركين اقتلواامر حاضر است دوم شخص جمع. يعني من مني كه مسلمان هستم مخاطب نيستم ، چه كسي مخاطب است؟ كساني كه درآن زمان وجود داشتند.
يا الا ان يعطواالجزِیةوهم صاغرون باز مربوط به زمان حضور است. كه اگر شك بكنيم ولي اگر شك نكنيم بحثي نيست. فرض بر اين است كه آيا اين حكم شامل ما هم در شرايط فعلي مي شود يا خير؟ اكثر آيات مربوط به جنگ از اين ويژگي برخوردار هستند. جالب است كه اين نكته را هم اضافه كنم علماي شيعه كه مي گويندجهاد ابتدائی ازشئون خاص امام وپیشوای مصوم استبراین باورندکه آن چيزي كه براي ما يقين است زماني بوده كه پيامبر در بينمان بوده است. آن هم پيامبر ميتوانسته حكم را تغيير بدهد، نسخ بكند، ترديد بكند بگويد اين آيه تا اين جا آمده است و از اين جا به بعدش را شما عمل نكنيد. چون اين هم يك باوري است كه ما داريم همه هم دارند كه پيامبر اسلام ميتواند آيات را نسخ بكند و يا بگويد به آن عمل نكنيد. اين اتفاق هم افتاده است.
بر اين اساس با توجه به شرايطي كه در جامعه ي ما حاكم است و هذفي هم كه اين انجمن و اين موسسه دارد ما مي توانيم بگوييم آن چيزي كه باعث ايجاد شبهه شده است و شايد مسلمانها را هم با اين مساله يك مقدار در تنگنا قرار بدهند و متاسفانه عدهاي از اين آيات همين الان كه ما داريم صحبت ميكنيم سوء استفاده میكنند اين است كه اين آيات مخاطبش ما نيستيم. اگر چه در زمان خودش مخاطباني داشته و اتفاقاتي هم افتاده و ما نميتوانيم اتفاقاتي را كه در جامعه ي اسلامي افتاده از قبل از مبارزه با اديان و مبارزه با پيروان اديان آنها را منكر شويم. آن ها در شرايط خاص خودشان بودند البته من راجع به شرايط صحبت نميكنم. من دارم يك مسالهي فني را عرض مي كنم.
مي گويم اين آيه دقيق اين آيه امر كرده است كه با كفار حتي با اهل كتاب بجنگيد،چه كسي بجنگد؟ كساني كه در زمان حضور وحي بودند. ما مورد شك هستيم كه آيا اين كار را بكنيم يا اين كار را نكنيم و چون شك داريم اصل برآن است كه اين تكليف متوجه ما نيست.
Copyright 2004 - 2026, iid.org.ir, All Rights Reserved