سخنرانی، حجت الاسلام پویا
ساختار روحانیت در اسلام حجت الاسلام پویا مقدمتا عرض ميكنم بعثت الهي با «اقرا باسم ربك الذي خلق» یعنی با خواندن آغاز شد و ميدانيم كه در قران سورهاي به نام قلم: ن و القلم و ما يسطرون داريم، كه نشاندهندة ارزش علم است و تاكيداتي كه در اسلام دربارة فراگيري علم و معرفت، و تقدّسي كه براي آن وجود دارد، به ويژه تفكر و تعقل در علم دين و نیز فقاهت كه به اصطلاح به صورت خاصش مسئلهاي حوزوي است و نیز سفارشات فراواني كه پيامبر اكرم مثل: اطلبوا العلم ولو بالسين، ویا اطلبوا العلم من المهد الي اللهد؛ طلب علم كنيد حتي اگر در چين باشد؛ و زگهواره تا گور دانش بجوي، كه در آن زمان فرمودهاند. تمام اينها نشاندهندهي جايگاه فراگيري علم و معرفت است.
چون موضوع بحث امروز سازمان روحانيت است، بنده مجبورم فهرستي از آن چه كه در سازمان حوزه وجود دارد عرض كنم، تا آنجايي كه لازم باشد و وقت اجازه دهد، توضيحاتي را خدمت شما سروران عرض میكنم. قدمت و سابقهي حوزههاي علميه به قرن چهارم هجري بر ميگردد؛ يعني از زماني كه غيبت كبري امام زمان(ع) آغاز شد و مسئوليت به عالمان ديني سپرده شد. در واقع منشاء اصلي آن برميگردد به شيخ کلینی و امثال ایشان، كه در بغداد حوزهي علميه تشكيل میدهد و تاكنون هم ادامه پيدا كرده و فراز و نشيبهاي مختلفي هم داشته است. حوزههايي كه قوت پيدا كردند و به تناسب زمان و مكان ضعفهايي هم پيدا كردند. مثل حوزهاي كه شيخ مفيد داشته و سيد رضي و سيد مرتضي و شيخ طوسي و امثال اينها داشتهاند و تفاوتهايي كه مثلاً در اينها بوده است.
آنچه را كه اكنون من خدمت شما عرض ميكنم با توجه به تفاوتهايي كه به ويژه بعد از انقلاب اسلامي در حوزهي روحانيت به وجود آمده است. مجبورم جمع بندي از هر دو جنبه داشته باشم، به لحاظ اين كه حوزه اي كه در گذشته بود حوزهي سنتي صرف بود و حوزهاي كه ما الآن داريم بسيار تفاوت پيدا كرده است، چه از نظر سازماني، چه از نظر دروسي كه در آن تدريس ميشود، گرچه در دروس سنتي هيچگونه تغييري ايجاد نشده است حتي در بخشي از كتابها هم تغييري ايجاد نشده است، كه به آنها اشاره خواهم كرد. در نظام روحانیت چند عنوان را ما ميتوانيم بحث كنيم. هدف اصلي سازمان روحانيت صيانت از دين است، به هر نحوي كه لازم باشد. آموزش ديني باشد يا مثلاً پاسخ گويي به مشكلات باشد و يا هر نوع مسئلهاي كه برگشت به حفظ دين بكند.
نظام روحانيت شامل نظام آموزشي است و در نظام آموزشي دورههاي تحصيلي، مواد تحصيلي، اماكن درسي، اساتيد و طلاب، تاثيراتي كه دارند؛ آموزش زنان درنظام آموزشي حوزهها، تنوع مليتهاي طلاب و زبانهاي مختلفي كه دارند. مواد آموزشي كه باز برگشت به نظام آموزشي پيدا ميكند. اصطلاحاً ادبيات عربي به لحاظ اينكه زبان اصلي متون ديني ما (قرآن و سنت) عربي است، آموزش زبان عربي و ادبيات عرب و بعد هم حديث و رجال و فقه و اصول و كلام، و البته همانگونه كه اشاره كردم، در اين دورههاي اخير علوم ديگرهم به لحاظ نيازي كه در جامعهي روحانيت احساس شده به آن، اضافه شده، كه بعداً توضیح خواهم كرد.
دوم نظام مالي حوزهها است كه به صورت كلي ميشود گفت كه بحث خمس و زكوه و هدايا و نذورات و صدقات و امثال اينها و كيفيت جمعآوري آنها مطرح است. سوم نظام شغلي روحانيت، به این صورت که يك روحاني به هر حال چه مشاغلي میتواند داشته باشد: مدرسي كه شغل اصلي ميتواند باشد، امام جماعتي، امام جمعه، نمايندگي، وكالت چه وكالت در ادارات رسمي و چه وكالت ازدواج و طلاق، توليت آستانهاي مقدس، سردفتريهايي كه الآن رسما هم وجود دارد. خطابه و وعظ، معلمي و مشاغل ديگري مثل قضاوت و دادرسی و مشاغلی كه بعضاً بعد از انقلاب به لحاظ ساختار موجود به وجود آمده است.
نکتة بعدی مراتب سازماني موجود است، در اين مراتب سازماني مدارج علمي، القابي كه به روحانيون داده ميشود مانند: آيت الله العظمي، آيت الله، حجتالاسلام و المسلمين، حجتالاسلام، ثقه السلام طلبه و يا القابي كه معمولا مرسوم و معمول است، مثل: آخوند، شيخ، ملا، كه در حوزهی روحانيت هر كدام يك تناسب خاصي هم داشته ولو اينكه الآن به اين تناسبها توجهي نشود و یا کمتر توجه شود. بحث بعدي نظام اداري جديدي است كه قبلا نبوده است، در واقع نظام خاصي به عنوان نظام اداري اصلا نبوده است. نظامي كه در گذشته داشتيم يك نظام سنتي بوده است، ولي نظام اداري جديدي كه الآن وجود دارد: جامعه مدرسین، شوراي مديريت، که مركز شوراي مديريت حوزههاي علميه است.
مركز جهاني علوم اسلامي كه مربوط به طلاب خارجي میشود، سازمان مدارس و حوزههاي علميهي خارج از كشوركه در واقع هدايتکنندة طلابي كه در خارج از كشور در حوزههاي علميه درس ميخوانند. بخش بعدي نظام تبليغ در حوزه است.
مبلغان، محتوا و موادي كه تبليغ ميكنند، افرادي كه تبليغ میشوند، خصوصيات افرادي كه تبليغ میكنند و تبليغاتي كه بعضاً به صورت مستمر در طرحهاي مختلفي مثل طرح هجرت، كه الآن در حوزهها وجود دارد و انجام میشود يا به عنوان مبلغ در نهادها و موسسات حضور پيدا ميكنند، چه در داخل و چه در خارج از كشور، گرچه ممكن است مسوليتهاي رسمي هم داشته باشند، ولي در عين حال به عنوان مبلغ در آن سازمان يا اداره و يا مؤسسه حضور پيدا ميكنند و در خارج از كشور هم يا به عنوان مبلغهاي رسمي، نمايندهي رسمي يا رايزنهای جمهوري اسلامي درآن جا باز به عنوان مبلغ حضور دارند.
مسائلی دیگر در حوزه وجود دارد که جنبة اصلي و به اصطلاح پايه پيدا میكند و در واقع نهاد روحانيت چه در جنبهي سنتي و چه در جنبهی جديدش از اينها شكل ميگيرد، مثل مرجعيت و زعامت و رهبري که این عناوین گرچه در افراد معدود و خاص به وجود میآید ولی بسیار حیاتی و مهم است، به ویژه مرجعیت که خود یک نهاد قابل بحث و بررسی جداگانه است.
بخش بعدی خصوصياتي است كه يك روحاني يا يك طلبه بايد داشته باشد و برای خودش را به لحاظ تقدسي كه در اين كسوت درآمده، قائل است مانند: سادگي، قناعت، مطالعه كردن، مباحثهي درس كه اصلاً بايد درسها را مباحثه بكنند انتخاب هممباحثه مناسب، مردمي بودن، ازدواجهاي زود هنگام، بعضاً در گذشته پر اولاد بودن، ادب در مقابل استاد داشتن، احترام خاصي كه براي استاد قائل بودن تا اين حد كه از استاد زودتر در درس شركت بكند. و ديرتر بروند، استاد كه حضور پيدا ميكند با احترام جلوي او بلند شوند، نقاديگري، در درسها بتوانند منتقد خوب درس باشند، اهل گفتوگو کردن، و بحثهاي ديگر مثل روضهخوانيها و امثال اينها، زيارت خواندنها، شركت در نماز جماعت، كه در واقع فرهنگ سلف و گذشته روحانيت محسوب ميشود.
كه درسلف روحانيت به اين مسائل توجه بسيار ميشده و حتی مقید بودند که به ننماز چه کسی یا کسانی شرکت کنند. شيوههاي كنترلي كه در روحانيت وجود دارد به ويژه در بعد از انقلاب كه بعضاً در قبل از انقلاب اين سازمانها مثل دادگاه ویژه وجود نداشت. درسهاي اخلاقي كه بعضاً به ويژه در مدارس مقيد هستند صاحبان و مدیران آن مدارس، كه درسهاي اخلاق به عنوان به اصطلاح كنترلكننده از نظر جنبهي شخصيتي طلاب، سازندگي طلاب داشته باشند و در زمانهاي فعلي میتوانيم بگوييم دادگاههاي ويژهاي كه تشكيل ميشود. لازم به یادآوری است كه ما درجهت ارزش گذاري به آنچه كه وجود دارد نيستيم فقط جنبهی گزارشي را عرض میكنم. مسئلهي بعدي لباس سازمان روحانيت است، كه عبا و قبا مرسومش است كه همه میدانند.
بعضاً لباده ميپوشند كه شكل ديگري از قباست كه زيباتر و مدرنتر است، نعلين پوشيدن، عمامه گذاشتن، تسبيح داشتن، عطرزدن، انگشتر به دست كردن، بعضاً در قشر سنتي شال سفيد به گردن انداختن و يا كساني كه سيد و سادات هستند شال سبز به گردن بياندازند، البته در گذشته تحت الحنك ميانداختند كه بعضاً شايد شما در امام جماعتها ديده باشيد كه هنگامي كه به نماز ميايستند گوشهي عمامهشان را باز میكنند و به دور گردن میاندازند كه به آن اصطلاحاً تحتالحنك ميگويند و در گذشته مرسوم بوده است كه در همهي زندگيشان در خيابان و كوچه و بازار اين كار را ميكردند و مستحب هم بوده است ولي به لحاظ اينكه الآن آن جنبه را ندارد و ممكن است افراد انگشتنما بشوند بعضاً فقط در نمازها استفاده میكنند و روحانيون جديد هم هيچكجا استفاده نميکنند.
مسئلة بعدی تشكلهاي روحاني كه الآن وجود دارد، مانند: جامعهي مدرسين، مجمع محققین و مدرسين جامعهي روحانيت، مجمع روحانیون مبارز كه شما و اكثر مردم با جامعهي روحانيون مبارز آشنا هستيد، مجمع نمايندگان طلاب شهرها و استانها الآن وجود دارد. مجلس خبرگان رهبري است كه اكثرا باز از روحانيون و مجتهدها هستند، مجمع جهاني اهل بيت، مجمع دارالتقریب مذاهب اسلامی و… بخش ديگر مدارس حوزوي است كه طلبههايي كه در ابتدا وارد حوزه ميشوند ابتدا در مدارس حوزوي درس ميخوانند قبل از اينكه وارد حوزهي علميه به عنوان خاص يا اصطلاح خاصش بشوند. همینجا مناسب است در پرانتز عرض كنم بعضاً ميآيند و ميپرسند حوزهي علميه كجاست؟
جاي خاصي نيست كه مثلاً ما بگوييم حوزهي علميه اينجاست، الا اينكه نماد حوزهي علميه مثلاً در قم مدرسهي فيضيه است يا مدرسه دارالشفا که كنار مدرسهی فيضيه كه به يكديگر متصل است. ولي اين كه ما مشخص بكنيم كه حوزهي علميه دراين محدوده هست يا دراين خيابان هست بدين شكل نيست. ولي مدارس علميه كه الآن به شدت توسعه پيدا كرده، مدارس مشخص و به نامهاي مختلفي است كه بعضاً با نام ائمه هست و بعضاً هم به نام اشخاصي است كه موسس آن مدرسه هستند. مثلاً مدرسهي حقاني يا مدرسهي شهیدین (به نام دو شهید قدوسی و بهشتی است) يا امثال آنها که به عنوان مدارس علميه هستند و طلاب ابتدا حتما بايد در آن مدارس درس بخوانند و بعد بيايند در حوزه به معنايي كه در ذهن مردم هست، شركت بكنند و آن درسها را فرا بگيرند.
فعاليتهاي جنبي هم كه از گذشته در حوزهها بوده مثل خطاطي، شعرخواني، شعرگويي، نشستهاي دوستانه، چه در مدارس و چه در منازل و چه در مجامع مختلف بعد از درس. نکتة بعدی موسسات پژوهشي است كه به ويژه بعد از انقلاب به وجود آمده است مثلاً شايد در قبل از انقلاب به تعداد انگشتان يك دست هم نبوده؛ مثل دارالتبلیغ اسلامی و مؤسسه در راه حق در قبل از انقلاب، ولي مثل این موسسات پژوهشي كه همهاش برخاسته از حوزه هم هست، بيش از يكصد و هشتاد موسسهي آموزشي و پژوهشي فقط در قم وجود دارد. آمار اينها گرفته شده است و نوع فعاليتهاي هر كدام هم مشخص است كه تمام آنها حوزوي است و مربوط است به علوم حوزه.
بخش دیگر نشريات حوزوي هست كه در قبل به صورت خاص فقط مكتب اسلام وجود داشته يا نسل نو كه در گذشته بوده و مربوط به حوزه میشده است ولي الآن شايد حدود پنجاه نشريه از حوزههاي علميه منتشر میشود و اکثر آنها در حوزه علمیه قم و یا توسط طلاب ساکن در قم تهیه و انتشار مییابد. نشرياتي كه تخصصا به علوم ديني و علوم حوزوي ميپردازند؛ مثل مجلهي حوزه، مجلة پژوهش و حوزه، مجلة فقه اهل بیت، مجلهي بينات، مجلهي معارف اسلامي، آيينهي پژوهش، علوم حديث و امثال اينها، نشرياتي است كه در بعد از انقلاب به وجود آمدهاند و بعضاً تخصصي هستند. تفاوتهیی که اکنون در حوزههاي علميه در بعد از انقلاب ايجاد شده است، اگر بخواهيم به آنها بپردازيم بحث بسيار مفصلي است.
در گذشته صرفا نگاهي كه براي ورود به حوزههاي علميه بود، نگاه صرفا تقدسي و حوزوي و ديني بود حتي افرادی نذر ميكردند كه مثلاً اين فرزند ما اگر پسر باشد يا فلان كار اگر بشود من فرزندم را ميگذارم طلبه بشود. با اين تقدس خاص به آن نگاه ميكردند و فرزندانشان را به حوزهها ميفرستادند و محدود در آقايان هم بود و به ندرت مدارس يا حوزههايي بود كه خانمها در آنها به دروس علوم حوزوي بپردازند. مثلاً در مشهد ـ يكي دو حوزه بود مثل مکتب نرجسیه و یا مکتب اسلامیشناسی كه از همان زمان فعاليت خودشان را آغاز كردند و خیلی هم در آن زمان جا باز کرده بودند، ولي الآن حوزههاي خواهران خيلي زيادي هستند كه نمونهي بارز آن جامعهالزهراي قم است كه در آن دهها هزار نفر طلبه درس میخوانند؛ از داخل و خارج.
در نظام قدیم حوزه، اينكه امتحان داشته باشد يا ورودي داشته باشد نبوده، بلكه همين مقدار كه سواد خواندن و نوشتن بلد بودند به انتخاب خود فرد. مثلاً آن زمان ششم ابتدايي داشت، یا سيكل داشت كه تا سوم دبيرستان میشد و يا بعضاً هم ديپلم بود. كه به تناسب ديدگاهي كه خود فرد داشت يا پدر و مادر او داشتند ميگفتند كه اگر او برود حوزهي علميه بهتر است. يا بعضاً به حدي سنتي بود كه كودك به محض اين كه در مكتب خانه خواندن و نوشتن ميآموخت میفرستادند به حوزه يا در بعضي ديگر اين عمل پشت به پشت ادامه پيدا ميكرد که فقط در حوزهها بایددرس بخوانند. و بعد هم براي اينكه طلبه رشد پيدا بكند به سليقهي خود آن مدارسي كه در آنها درس ميخواندند امتحان گرفته میشد.
استاد امتحان مختصری در هر درس تا به سطحي برسند که در درسهای عمومي شركت كنند. بحث امتحان و امتحانات آكادميكي كه الآن هست كه ورقی داشته باشد، تستي باشد، شرحي باشد در گذشته نبود. بعضاً گاهي پيش ميآمد كه كسي براي شهريه مراجعه ميكرد ميگفتند مثلاً چه كتابي ميخواني؟ كفايه میخوانم. كتاب را باز ميكردند و استاد میگفت يك صفحه بخوان آن كسي كه مسئول اين كار بود و در واقع ممتحن بود میخواند و ميگفتند قبول است يا خير و ساختار خود حوزه تقريبا يا تحقيقا سنتي صرف صرف بود و بيشتر آن جنبهي تقدس حاكم بود در آن جا. و تقيد به درسهاي اخلاق و ساختن طلبه. فقط اين در ذهن بود و لاغير.
اما در بعد از انقلاب بيشتر به اين مسائل ظاهري پرداخته شد كه حوزه روي حساب و كتاب طلبه را بپذيرد، ورودي باشد، خروجي آن مشخص باشد، درسهايي كه ميخوانند مشخص باشد. حتي بعضاً برخي از درسها را باز در سطح پايين تا قبل از درس خارج باید بگذرانند و درسهایی که اصطلاحاً به دروس جنبی معروف هستند مثل عقاید، کلام، تفسیر و غیره باید حتماً اینها را بخوانند. حوزهها الآن همه ساله امتحان ورودي دارد، ممكن است كسي رد شود، كسي قبول شود و بعد در مدارس معرفي میكنند، سطح مدارس متفاوت شده است. فرض كنيد كه طلبهاي با ورودي ديپلم ميآيد، نمرهاي كه در ديپلم دارد، نمرهاي كه در سيكل دارد، نمرهاي كه در پنجم ابتدايي دارد اينها همه متفاوت است، يا مدرسهاي که فرض كنيد به عنوان مثال مدرسهي تيزهوشان است.
طلبه هايي كه وروديشان با رتبههاي بالاتر است. تحصيلات دانشگاهي دارند و در واقع كنار درس ميخواهند درس روز هم بخوانند اينها همه متفاوت و حساب شده و روي برنامه انجام ميشود و غير از اين ورودي، الآن امكان اين نيست كه كسي بگويد در خانه پدرم به من درس داده است و حالا ميخواهد وارد حوزه بشود.
يك مقدار اينها بسته شده است و روي حساب و كتاب آمده است تا زماني كه اين طلبه به يك رشدي از نظر علمي ميرسد و در درسهاي مراجع و بزرگان شركت ميكند كه اين هم نظارتهايي است كه در رتبههاي پايين تر وجود دارد و بعد خودش آزاد است كه درسش را انتخاب بكند و بعد از اين كه از مدرسه بيرون آمد و در درسهاي عمومي شركت كرد در انتخاب درس كاملا آزاد است مثلاً يك عنوان درس مثل مكاسب ممكن است چهل تا پنجاه تا درس الآن وجود دارد ساعت خاصي است طلبه ميرود و هر درسي را كه خواست خودش انتخاب ميكند كتاب بعدي همينطور استاد بعدي همين طور و توسط سليقهي خودش و علاقهاي كه دارد. يك جهت ديگر كه در حوزهها وجود دارد مشاغلي هست كه الآن در كنار درس خواندنها به وجود آمده است.
مثلاً فرض كنيد برخي از طلبهها به لحاظ علاقهمنديهايي كه دارند يك مدتي كه از تحصيلشان ميگذرد در واقع آن شالودهي اصلي طلبگي شكل ميگيرد و به مراتبي از علميت میرسند خودشان علاقهمند میشوند كه مثلاً تدريس در دانشگاه را انتخاب بكنند. يا در كنار درسشان دروس دانشگاهي را بخوانند. كه به انتخاب خودشان راهشان را انتخاب میکنند يا مثلاً بروند در مباحث قضايي و بحث قضاوت و وكالت و… يا در اين عقیدتي سياسيها شركت بكنند و يا بعضاً در همين مراكز پژوهشي كه عرض كردم. بنابراین درس خواندن را که به معنای این باشد كه تمام شغلشان درس خواندن باشد رها ميكنند و ميپردازند به آنچه كه علاقه دارند و تمايل آنها به آن است.
مباحث دیگری مثل عقد ازدواج خواندن، طلاق دادن و امثال اينها آن مقداري كه شرعيت دارد، به عنوان شغل براي يك طلبه نيست يا امام جماعتي. البته آن كسي كه مقيد ميشود در مسجدي و یا در مكان خاصي باشد براي ايشان شغل رسمي به عنوان يك روحاني شناخته میشود و شغل اصلي ممكن است تدريس، پژوهش يا تحقيق و نوشتن باشد كه همهي آنها را به عنوان انجام وظيفه قبول میكنند و انجام میدهند. يا مثلاً روحاني كاروان شدن. اينها چيزهايي است كه متفرقه محسوب میشود، مثل روضه خواندن يا مسئله گفتن.
اينها بستگی دارد سليقهي افراد و تخصصي كه پيدا ميكنند و علاقه اي كه دارند و الا آن چيزي كه رسميت دارد و هيچوقت هم تمام نميشود يعني كسي نمیتواند بگويد من تا اينجا خواندم و درسم تمام شد تحقيق و تعليم و تعلم و درس خواندن است که ادامه پيدا میكند. عناويني را هم كه فقط اشاره ميكنم. اين عناوين بعضاً در گذشته خيلي با دقت و توجه بوده است. مثلاً به مرحوم كليني میگفتند ثقهالاسلام، به فلان بزرگواري ميگفتند حجتالاسلام، به شخص ديگري ميگفتند آيت الله، خيلي با توجه و دقت بوده است. الآن يك مقداري از آن دقت و توجه كاسته شده و همانطور كه گفتم قصد ارزشگذاري ندارم و فقط گزارش میدهم.
ولي باز جا دارد كه آن دقت و توجه باشد و جايگاه آن هم مشخص باشد ولي به هر حال به يك جايي كه شخص ميرسد اين القاب و عناوين تعلق ميگيرد. اين جور نيست كه شخص هر زمان كه خواست به او بگويند: آيت الله يا آيت العظمي و…. لباس پوشيدن هم عموماً در گذشته و الآن آزاد بوده است. زماني نداشته است. مثلاً خانوادههاي سنتي فرزندشان را از همان ابتدا كه ميفرستادند براي درس خواندن معممش ميكردند چون علاقه مند بودند. يا لباس خاصي میپوشاندند که در گذشته مرسوم بود شبیه پالتو میپوشیدند ولي الآن کمتر استفاده میکنند و مرسوم نیست و حتی پوشیدن لباس روحانی هم کمتر مورد توجه قشر جدید است و بیشتر ترجیح میدهند که طلبة با لباس شخصی باشند.
در هر حال آنچه عرض کردم گزارش بسیار مختصر وکوتاهی از سازمان روحانیت شیعه بود اگر سؤالات و نظراتی باشد من در خدمت خواهم بود. با تشکر از حوصلهای که به خرج دادید. موفق باشید.
Copyright 2004 - 2026, iid.org.ir, All Rights Reserved