سازمان روحانیت در یهود
سازمان روحانیت در یهود آرش آبائی موسسه گفتگوی ادیان – 27 آذر1386
«اگر در ميان تو امرى كه حكم به آن مشكل شود به ظهور آيد… آنگاه برخاسته به مكانى كه خدايت يَهُوه برگزيند برو* و نزد لاويان كَهَنه و نزد داورى كه در آن روزها باشد، رفته، مسئلت نما و ايشان تو را از فتواى قضا مخبر خواهند ساخت* و بر حسب فتوايى كه ايشان از مكانى كه خداوند برگزيند براى تو بيان مىكنند، عمل نما و هوشيار باش تا موافق هر آن چه بر تو تعليم دهند عمل نمايى* موافق مضمون شريعتى كه به تو تعليم دهند و مطابق حكمى كه به تو گويند عمل نما و از فتوايى كه براى تو بيان كنند، به طرف راست يا چپ تجاوز مكن
روحانی در یهود
دين يهود، كه قديمترين دين از مجموعه اديان ابراهيمى است، بر مبناى شريعتبنا شده است وشامل احكام بسيار مفصلي است كه اساس آن به دوران قبل از حضرت موسي باز مي گردد. اين احكام از 7 قانون منسوب به نوح آغاز مي گردد. در حدود سده سيزدهم پيش از ميلاد، بنىاسرائيل از سرزمين مصر خارج شدند و عزم سرزمين كنعان كردند. سه ماه پس از خروج از مصر، موسى به فرمان خدا بر كوه سينا دو لوح دريافت كرد كه ده فرمان بر آنها نقش بسته بود. اين ده فرمان آغاز و مبناى شريعت موسوى است و تمام احكام شريعتيهود در همين فرمانها ريشه دارند. ساختار كلي اين احكام را 613 فرمان تورات شكل مي دهد و با تدوين مجموعه 37 جلدي تلمود به حد كمال مي رسد و در نهايت مجموعه 4 جلدي شولحان عاروخ آن را ثبات مي بخشد.
تدوين احكام يهود در قالب سه دوره زمانى قابل بررسى هستند كه هريك بر محور منابعى استوار است: الف) دوره كتاب مقدس (تورات يا تنخ): در اين دوره، كه تقريبا بين قرن سيزدهم تا چهارم پيش از ميلاد را دربرمىگيرد، كتاب مقدس عبرانى شكل گرفته است. محور اصلى بحثشريعت در كتاب مقدس، اسفار خمسه يا تورات است كه از طرف خدا بر موسى نازل شده است. در اين نوشته هرگاه از كتاب مقدس سخن به ميان مىآيد، منظور كتاب مقدس عبرانى است كه آن را يهوديان «عهد» (یا تنخ) و مسيحيان «عهد قديم» مىنامند. ب) دوره تلمودى: در سال هفتاد ميلادى، پس از ويرانى معبد اورشليم به دست روميان، دانشمندان يهودى كه در اطراف و اكناف پراكنده شده بودند، دستبه تدوين «شريعتشفاهى» زدند و كتابى به نام ميشنا تاليف كردند.
شارحان بعدى يهودى به تفسير ميشنا پرداختند و مجموعه عظيمى را به وجود آوردند كه تلمود ناميده شد. تدوين تلمود در اواخر قرن پنجم ميلادى به پايان رسيد. ج) دوره پساتلمود: پس از تدوين تلمود، بسيارى از دانشمندان يهودى به شرح و تفسير شريعت پرداختند كه آثار آنان به عنوان مراجعى معتبر در نزد يهوديان باقى ماند. مهمترين اين مجموعهها عبارتاند از: 1- راشى و توسافوت: در قرن يازدهم ميلادى، ربى شلومو بن اسحاق (راشى) تفسيرهايى درباره شريعت تورات و تلمود نگاشت كه به نام راشى معروف است. پس از وى، عالمان يهودى كار وى را جرح و تعديل كردند و اثرى را به وجود آوردند كه توسافوت يا ضمائم ناميده شده است.
2- ميشنه تورات: موسى بن ميمون در قرن دوازدهم اثرى در تفسير تلمود نگاشت و آن را ميشنه تورات به معناى تكرار شريعت نام نهاد. وى در اين كتاب، كه داراى اهميتبسيارى زيادى است، تمام احكام تورات و نيز احكام تلمود را به ترتيبى منطقى مدون ساخت. 3- اربع طوريم: در قرن چهاردهم، يعقوب بن آشر مجموعهاى در قانون و آيينهاى دينى و علم اخلاق يهودى تدوين كرد كه اربع طوريم (چهار رديف) نام گرفت. 4- شولحان عاروخ: ربى يوسف كارو در قرن شانزدهم كتاب شولحان عاروخ (سفره گسترده) را منتشر كرد كه تدوين نوينى از اصول و قوانين و آداب يهودى بود. اين اثر بعدها اصلاح شد و تاكنون كتاب رسمى قانون و مرجع يهوديان است.
* پس از وفات موسي، جانشين او يِهُوشوعَ آنچه از موسي آموخته بود، به پيران و انديشمندان قوم آموزش داد و آنها نيز نسل به نسل اين كار را پي گرفتند. اين مجموعه قوانين شفاهي، اصطلاحا تورات شفاهي نيز خوانده مي شود. در طول چندين قرن، آموزه های شفاهي تورات بدين گونه سينه به سينه نقل ميشد و كسي آن را در كتابي ثبت نميكرد، تا اينكه تورات شفاهي به اعضاي كِنِسِت هَگِدُولا (مجمع كبير) رسيد. كنست هگدولا، مجمعي از 120 تن از بزرگترين علماي يهود بود كه در بين آنها چندين تن از آخرين انبياي بنياسرائيل حضور داشتند و آن را «عِزرا هَسُوفِر» در اوايل آبادي معبد بیت المقدس دوم تأسيس كرد.
آنها مجموعة احكام ديني را كه از دوران موسي به روزگار ايشان رسيده بود، گردآوري نموده و به آموزش گسترده تورات و بويژه تورات شفاهي پرداختند و آن را به نسل بعدِ معلمان مذهبي (تَناييم) انتقال دادند. * افرادي كه وظيفه انتقال و آموزش تورات شفاهي را پس از كِنستهگدولا تا تدوين اين تعاليم در طي چند نسل به عهده گرفتند، «تناييم» (جمع تَنّا به معناي معلم) نام دارند. تناها (معلمان) به تفسير و تشريح قوانين تورات بر اساس اصول تورات شفاهي ميپرداختند. كم كم شماري از ايشان براي اينكه بتوانند در صورت لزوم، همه مطالب آموخته شده را به سرعت به ياد آورده و در آن اشتباهي نكنند، طومارها و دفترهايي تهيه كرده، آموختهها و معلومات خود را در آنها يادداشت ميكردند.
اين يادداشتها در زمان «رَبي يِهودا هَناسي» دستمايهاي براي تدوين «ميشنا» شد. وي از آخرين و بزرگترين تناها بود كه رهبر قوم و رئيس سنهدرين (ناسي) گرديد. * ميشنا طوري تنظيم نشده بود كه بتواند به تمام پرسشهاي عامه مردم دربارة قوانين دين يهود پاسخ قطعي بدهد، بلكه براي آن تدوين شد تا كمكي جهت دانشمندان يهود به هنگام تصميمگيري و صدور فتوا درباره يك مسأله ديني باشد. اين مجموعه، قوانين و نتيجة بحثهاي دانشمندان را به صورت كوتاه، مختصر، مفيد و بدون ذكر استدلال و اثبات آنها بيان ميكند.
بنابراين به زودي پس از تدوين ميشنا، گردآوري تفسيرهايي كه حاوي توضيح مطالب ميشنا و اثبات قوانين آن با استفاده از آیات تورات كتبي بودند، در دانشگاههاي ديني آن زمان شروع شد و سرانجام، كتابي به نام «گِمارا» (مكمل) در دسترس دانشپژوهان قرار گرفت. مؤلفان گمارا را « ِامُورا» (توضيح دهنده يا مفسر) ميگويند. * در زمان تدوين تلمود (قرن 43 عبري – حدود 1500 سال پيش) كشور بابِل – قسمتهايي از عراق امروزي- مركز اصلي يهوديان به شمار ميرفت. شهرهاي «سورا» و «پومبديتا» به علت وجود دانشگاههاي علوم ديني (يشيوا) در آنها از معروفيت خاصي برخوردار بودند و همه براي آموزش تورات و يافتن پاسخ پرسشهاي ديني خود به اين مراكز مراجعه ميكردند.
دانشمنداني كه در كمتر از يك قرن پس از تأليف تلمود ميزيستند، ساوورا يا «استدلاليون» خوانده ميشدند. اين افراد در تفسير يا حذف و بسط تلمود كمترين دخالتي نداشتند و همه كوشش و هَمّ خود را وقف تشريح گمارا كرده، سعي كردند كه آن را به گونة قابل فهمي براي همه افراد در آورند. در اين دوران، دانشگاههاي «سورا» و «پومبديتا» بيش از دورههاي گذشته در زندگي يهوديان اهميت يافته و رؤساي آنها داراي لقب «گائون» يا علامه و نابغه بودند. گائونِ شهرِ سورا، سرپرست تمام امور مذهبي يهوديان بود. همچنين هر چند ماه يكبار جلساتي متشكل از دانشمندان مناطق مختلف با رياست گائون تشكيل ميشد كه در آنجا بخشهايي از تلمود مورد بحث قرار ميگرفت.
يهوديان از تمام كشورها به گائون نامه نوشته، و درباره مسائل مذهبي و فتواهاي شرعي سؤال ميكردند. شماري از اين پرسش و پاسخها تا امروز محفوظ ماندهاند كه داراي اهميت بسياري هستند؛ زيرا اين نامهها بسياري از مسائل ديني را كه از زمان امورائيم تا آن روزگار مطرح شده بودند، روشن ميسازند.
* منابع قانوني حقوق يهودي 1- قبالا ( سنت از زمان موسي) 2- ميدراش (تفسير متن مقدس) 3- تقانا ( قانونگذاري ايجابي) و گزرا (حكم – دستور سلبي) 4- مينهاگ (عرف) 5- معسه (عمل – رويه) 6- سوارا ( نتيجه منطقي – عقل) * *** شولحان عاروخ حدود 500 سال پیش، عالم یهودی به نام ربي يوسف كارو، كتاب «شولحان عاروخ» يا «خوان گسترده» را انتشار داد و منظورش از نامگذاري فوق، آن بود كه همة قوانين را به شكلي ساده و قابل فهم تنظيم كرده و در دسترس مردم بگذارد. شولحان عاروخ را ميتوان كتاب توضيحالمسائل يا آيين نامة مذهبي دانست كه هر فرد با دانستن زبان عبري ميتواند به آن مراجعه كند و به آساني، موضوع مورد نظر و پاسخ پرسش خود را بيابد.
شولحانعاروخ از 4 قسمت يا جلد تشكيل شده است: 1- جلد اول: امور روزمره، بهداشت، براخاهاي مختلف، نمازهاي روزانه، روز مقدس شبات و ديگر اعياد و روزههاي مذهبي 2- جلد دوم: ذبح شرعي، حلال و حرام خوراكيها (كشروت)، صدقه دادن، طهارت، بيماران و پزشكان، عزاداري و… 3- جلد سوم: ازدواج و طلاق و شرايط آنها 4- جلد چهارم: خريد و فروش، امانتها، امور مالي و دادگاهها. *** در دوره معبد اول، ما با يادآورى توفْسِه تورا (تورات آموختگان) روبه رو مىشويم كه در مطالعه و تفسير شريعت شركت داشتند. در آغاز دوره معبد دوم، زمانى كه عزراى كاتب بخشى از تورات را براى مردم قرائت مىكرد (445 ق.م) گروهى از لاويان كنار او مىايستادند تا معناى كامل متن را شرح دهند.
عزراى كاهن و كاتب در ميان تمامى حكيمانى كه به مطالعه و شرح تورات و آموزش قوم يهود پرداختند، اولين نفرى است كه به نام، شناخته شده است. درباره او گفتهاند كه «بر شريعت موسى كه خداوند خداى اسرائيل آن را داده بود، كاتبى هميشه آماده بود». (حزقيال 7:6). وظيفهاى كه او به دوش كشيد مأموريت تمامى اساتيدى شد كه پس از او آمدند: «چونكه عزرا دل خود را به طلب نمودن شريعت خداوند و به عمل آوردن آن و به تعليم دادن فرايض و احكام به بنى اسرائيل مهيا ساخته بود». (عزرا 7:10) از اين رو، او زمينه ساز و طليعه دوره كاتبان بىنام و نشان است؛ دورهاى كه در تاريخ يهودى به دوره كِنِست گِدولا (مجمع كبير) معروف است.
اين دوره كه تقريباً همزمان با دوره حاكميت پارس بر سرزمين فلسطين (حدود 539 – 332 ق.م) است، بهدرستى وقايعنگارى نشده است. ماهيت مجمع كبير دقيقاً مشخص نيست. احتمال دارد كه نهادى ثابت با اختيارات قانونگذارى و اجرايى، يا صرفاً نامى عام براى تمامى دانشمندان دورهاى معيّن، بوده باشد. در واقع، به استثناى تعدادى اندك، اسامى حكيمان و شخصيتهاى برجسته اين دوره ناشناختهاند. اين ابرِ ابهام بر اعمال و فعاليتهاى اعضاى مجمع كبير نيز سايه افكنده است و چيزى از رفتار و روشهاى آنها در دست نيست.
اما از نظر فرهنگى و معنوى، اين دوره در تاريخ قوم يهود، دورهاى سرنوشتساز و تعيينكننده بود و به يهوديت، چارچوب معنوى يگانه و كاملاً معيّنى داد كه برخلاف تغييرات و اصلاحات، طى قرنها در سرزمين مقدس و در مناطق آوارگى پا برجا ماند. كار مجمع كبير با فعاليتهاى حكيمان آن دوره پيوند خورده بود؛ حكيمانى كه به لقب عمومى سُوفريم (كاتبان) معروف بودند و به گفته تلمود، به اين نام خوانده مىشدند؛ «زيرا آنها تمام حرفهاى تورات را شمرده بودند» (واژه سوفِر در عبرى، هم به معناى «نويسنده» است و هم به معناى «شمارشگر»). به اين جمله نبايد در قالب مفهوم محدود و لفظى آن نگاه كرد.
اعضاى مجمع كبير در حقيقت، نوشتههاى مقدس را جمعآورى كردند و درباره اين كه چه كتاب هايى بايد در كتاب مقدس، متن رسمى باشد و چه فصلهايى از هر يك از اين كتابها گزينش شود، تصميم گرفتند. شكل كنونى كتاب مقدس نتيجه كار آنهاست. تكميل كتاب مقدس يكى از بزرگترين طرحهاى مجمع كبير، و نشانه آغاز دوره حاكميت شريعت شفاهى بود. زمانى كه كار رسمى كردن كتاب مقدس به پايان رسيد و همه پذيرفتند كه كتاب مقدس، مرجع اصلى براى پايهريزى زندگى قوم يهود باشد، كاتبان با وظيفه برقرارى نظم در [محتواى]شريعت شفاهى روبه رو شدند. مجموعهاى عظيم از دست مايهها، كه در طى قرنها روى هم انباشته شده بودند، گوناگون بودند؛ به صورتى كه تحصيل آن ميسور باشد، نبودند.
كاتبان ابتدا به مطالعه در سنتهاى شفاهى كه حاوى تفسيرها، آداب و سابقههاى شرعى بودند پرداختند و دستاورد اصلى آنها، برقرارى رابطه ميان اين سنتها و شريعتِ نوشته بود. همين كاتبان بودند كه روشهاى اصلى ميدراش هَلاخا (تفسير هَلاخايى) يعنى روشهاى آموختن و بيرون كشيدن هَلاخا از خود متون كتاب مقدس را متحول ساختند و به رفع تناقضهاى ظاهرى بين متون، تفسير گزارههاى مبهم، و تحليل و حل مشكلات با تعمق در متن پرداختند. آنان همچنين كوشيدند تا به راههاى ايجاد نظم در ميان انبوه موضوعها دست يابند، تا انتقال روشمند آنها را تسهيل كنند. مجمع كبير همچنين، وظيفه صدور دستورعملهاى بىشمار جديد را، براساس نيازى كه مطرح مىشد، برعهده داشت.
بايد يادآور شد كه جامعه يهوديان در يهوديه، در آغاز دوره معبد دوم از لحاظ تركيب [جمعيتى] و ساختار، تفاوت فراوانى با جامعه دوره معبد اول داشت. جمعيت يهوديه از گروهى از بازگشتگان از تبعيد بابلى و باقىمانده جمعيت بومى مقيم آنجا تشكيل مىشد. آثار تقسيمبندىهاى قديمى و قبيلهاى با اينكه هنوز باقى بود، ديگر اهميت زيادى نداشت. املاك ديگر آن تقسيمبندى گذشته را نداشتند. كاهنان و لاويان نيز نمىتوانستند در همه شهرهايى كه زمانى متعلق به آنها بود، ساكن شوند. حتى معبد، دقيقاً مطابق با نقشه معبد اول ساخته نشد و بسيارى از قسمتهاى آن را نداشت. برجستهترين چيزى كه در معبد جديد وجود نداشت، تابوت عهد بود.
در مجموع، حكومت تغيير كرده بود؛ به جاى نظام پادشاهى كه در دوره معبد اول حاكميت داشت، اينك كانون قدرت سياسى به تدريج از نجيب زادههاى نسل پادشاهى به كاهن اعظم و شوراى حكيمان كه بعدها به سنهِدرين مبدّل شد، در حال جابهجايى بود. تمام اينتحولات مستلزم صدها دستورعمل ومصوبه جديد براى تنظيم حيات فرهنگى ودينى بود. اين شيوه جديد زندگى در عين حال كه تغيير و پيشرفت را مورد توجه قرار داد، به قانون مدوّن موسوى نيز وفادار بود. عهد كبير (نگاه كنيد به نِحِميا باب9) – كه مىتوان آن را اولين قانون اساسى جهان دانست – صرفاً يك اعلاميه تشريفاتى حاكى از ملزم بودن مردم به رعايت تمامى احكام تورات نبود، بلكه پذيرش بسيارى از دستورعملها و آداب ديگر را نيز اعلام مىداشت.
اعضاى مجمع كبير، اينك با وظيفه تهيه الگوهاى ثابت رفتارى در بسيارى از حوزهها روبهرو بودند، كه پيش از اين به تشخيص افراد، واگذار شده بود. بر اين اساس، آنان آيين عبادى منظمى را به وجود آوردند. شِمُونِه عِسرِه (بركتهاى هجدهگانه) دعاى اصلى آيين عبادى يهودى تا زمان حاضر، مانند دعاهاى ديگر و آداب مختلف، در اصل، ساخته مجمع كبير است. كاتبان به مسائل ايمانى نيز توجه داشتهاند. مىتوان مدعى شد كه در ايام باستان و حتى در دوره معبد اول، هيچ تقرير دقيقى از اين موضوعها وجود نداشت و آنها به عنوان بخشى از سنت عمومى، بدون تأكيدى خاص، از يك دوره به دورهاى ديگر منتقل مىشدند. با وجود اين، انبيا و مكاتب نبوى، يا به گفته كتاب مقدس، پسران انبيا كانونهاى مطالعه و تأمل بودند.
اما در دوره مجمع كبير، نبوت خاتمه يافت و نهاد ياد شده با وظيفهاى ديگر، [يعنى] انتقال ميراث معنوى انبيا به نسل جديد، روبه رو شد. بخشهايى از اين ميراث معنوى در آيين عبادى و دعاهايى كه كاتبان نوشتهاند، جاى گرفت و جنبههايى از آن نيز در تفسيرهاى شريعت مكتوب منعكس شد. بخشهاى ديگر اين ميراث كه سرشتى عرفانى داشت، درقالب درسهاى جداگانه و تا حدى به طور سرى و مخفيانه، تدريس مىشد وبعداً درموضوع مَعَسِه بِرِشيت (قانونخلقت) ومَعَسِهمِركاوا (تدبير الهى) كه بخش آخر از آيين قَبالا را تشكيل مىدادند، وارد شد. بنابراين، دوره معبد دوم دورهاى بود كه پايههاى شريعت يهودى بنا شد و چهره معنوى قوم يهود براى قرنهاى آينده قالب گرفت. گمنامى حكيمان اين دوره نشان مىدهد كه آنان به اتفاقِ هم فعاليت مىكردند.
هدف آنها دستيابى به نتايج مورد قبول عموم، با تصويب مرجعيت عالى روحانى جامعه (مجمع كبير يا سنهدرين، معروف به شوراى هفتاد و يك نفره مهتران) بود. اين دوره با اين كه مشكلات خاص خود را داشت، در مجموع، دورهاى بىدغدغه بود كه در آن تحولات تدريجى و خوشساختى واقع شد كه دنياى يهود را براى خيزشهاى اجتماعى آينده آماده مىساخت. * حتى پيش از آنكه تلمود كامل شود، كاملاً روشن بود كه اين اثر در آينده، متن اصلى و منبع اوليه شريعت يهود خواهد شد. در حقيقت، تلمود آخرين كتاب در ميان منابع اصيل و مهم ادبيات يهودى است؛ چون آثارى كه پس از آن نوشته شدهاند تا حد زيادى بر آن تكيه دارند و حجيت خود را از آن كسب مىكنند و هر زمان كه لازم باشد براى توضيح مسائل نظرى و عملى به آن مراجعه مىنمايند.
نسخههايى از تلمود يا رسالههاى مجزايى از آن به تمام جوامع يهودى، از جمله دورترين مهاجرنشينها در آسيا، افريقا و اروپا رسيد. اما از همان ابتدا، مطالعه تلمود حتى براى با استعدادترين عالمان، دشوار بود. تدوين غيرروشمند تلمود موجب شد كه فهم هر بخش از آن مستلزم سطح خاصى از شناخت قبلى باشد و پيشينه يا ريشه مفاهيم، هميشه به روشنى تبيين نشود. مطالب اين كتاب از آن جا كه منعكسكننده يك شيوه خاص زندگى و دربردارنده مباحثى است كه در آموزشگاههاى بابل مطرح مىشد، گاهى براى طلاب ديگر كشورها يا عصرها فاقد انسجام يا ناقص به نظر مىرسيد. زبان نيز مشكلاتى را پديد آورده بود؛ گويش نامأنوس آرامى عبرى كه زبان نوشتارى تلمود است تا چندين نسل، گويش يهوديان بابل باقى ماند.
اما در كشورهاى ديگر، يهوديان با گرايشهاى بومى خودشان سخن مىگفتند. حتى در بابل، زبان آرامى سرانجام با زبان عربى، كه فاتحان مسلمان در اواسط قرن هفتم رواج دادند، درآميخت. بر اين اساس، عالمان مناطق مختلف يهودى، در جوامع مذهبى مناطق آوارگى (گالوت)، در زمينه مطالعات با مشكلاتى روبهرو شدند و احساس كردند كه براى رفع مشكلات بايد به تفسيرهاى تلمودى مراجعه كنند. مراجع واقعى و توانا براى تبيين هرچه بهتر مسائل، رؤساى آموزشگاههاى بابلى بزرگ سُورا و پومْبِديتا بودند. اين عالمان در ابتدا به گائون (كه در اصل، به معناى رئيس يك آموزشگاه بزرگ بود، اما بهخاطر كاربرد غيردقيق در طول چند صد سال، معنايش دگرگون شد) شهرت داشتند. اينان وارثان اِمُورائيم، و از اينرو، منبع اوليه براى تفسير تلمود بودند.
گائونها به تدريس تلمود، مطابق با سنت اِمُورايى ادامه دادند. در اوج كاميابى آنان، شاگردانى از سراسر مناطق آوارگى براى شنيدن سخنان ايشان گردهم آمدند؛ اما نفوذ آنها در سراسر جهان يهودىنشين، در مجموعههاى پاسخهاى شرعى تجسم يافته بود، كه تنها بقاياى ناچيزى از آن برجا مانده است. بيشتر سؤالهاى اين جوامع درباره هَلاخاى عملى بود؛ با اين حال، پرسشهايى نيز درباره مسائل نظرى مطرح مىشد. گائونها در نامههايى كه براى پاسخ به اين پرسشها مىنوشتند واژهها و اصطلاحهاى دشوار را توضيح مىدادند و به شرح كاملى از موضوعها (سوگيُوت) مىپرداختند. اين نامهها اولين تفسيرهاى تلمود را پديد آوردند كه تنها در پاسخ به يك نياز تدوين شده بودند و از اينرو، نه كامل بودند و نه روش مشخصى داشتند.
تنها آخرين نفر از گائونها بود كه تفسيرى را بر تمامى بخشهاى تلمود تأليف كرد كه آن نيز عمدتاً دربردارنده تفسير واژهها يا عبارات دشوار بود. آثار مكتوب گائونى اغلب در مورد احكام هَلاخايى و استنتاجهاى عملىاى است كه مىشد از متن تلمود استخراج كرد. نياز به تفسيرى جامعتر بر تلمود هنگامى بيشتر نمايان شد كه رابطه با گائونها به دلايل مختلف سياسى ضعيف گرديد. امپراتورى بزرگ اسلامى به چند پادشاهى رقيب تجزيه شد كه دسترسىشان به يكديگر، اغلب آسان نبود. اهميت بغداد، دارالخلافه مسلمين، (و زادگاه آموزشگاههاى بزرگ)، رو به افول نهاد و خيزشهاى اجتماعى گوناگون، سرانجام به تعطيلى اين نهادها و پايان دوره گائونها منتهى شد.
بعضى از جوامع يهودى، مانند يهوديان اروپا هرگز موفق نشدند كه تماس منظمى با گائونها برقرار سازند؛ از اين رو مجبور بودند كه از نظر فرهنگى و معنوى، مستقل عمل كنند. از زمان رو به افول نهادن مركز بابلى در قرن دوازدهم، دو مركز مهم يهودى در جاهاى ديگر پا گرفت؛ يكى در مغرب (شمال آفريقا و اسپانيا) و ديگرى در اروپا (ايتاليا، فرانسه و آلمان). اين دو مركز، به ترتيب، هسته اصلى گسترش دو سنت سفارادى و اشكنازى را بنياد نهادند كه از همان آغاز، از جهات مختلف با هم تفاوت داشتند. مركز آفريقايى – ايبِريايى سنت يهوديان بابلى را پيشيه خويش ساخت. اين مركز تحت حاكميت امپراتورى مسلمين نيز قرار داشت. زبان اين مركز، عربى و در مقابل نفوذ فرهنگ عربى، بىدفاع بود و روابط نزديك خود را با گائونها ادامه مىداد.
هزاران پاسخ شرعى، نامه و كتاب از بابل به كشورهاى شمال آفريقا فرستاده مىشد تا يهوديان آن سرزمين را راهنمايى كند. از سوى ديگر، يهوديان بيشتر بخشهاى اروپاى غربى (از طريق يونان و ايتاليا) با فلسطين رابطه داشتند و بخش بزرگى از آيين مذهبى و نيز اصول عقايد خود را از فلسطين اقتباس كردند. يهوديان كشورهاى اسلامى به شدت از فلسفه، دانش، شعر و زبان عربى، كه در آن زمان در اوج شكوفايى بود، تأثير پذيرفتند. در مقابل، اروپاى آن زمان در غفلت و تاريكى «عصر ظلمت»(6) غرق بود و يهوديان آنجا چيزى از فرهنگ كشورهاى ميزبان كسب نكردند. آنها مجبور بودند كه بدون كمك نهادهاى آموزشى بزرگ و دوردست يهودى، تقريباً تمامى زندگى معنوى خويش را خود سامان دهند.
از اينرو، تعجبى ندارد اگر دو مكتب موازى در تفسير تلمودى، يعنى سفارادى و اشكنازى، ظهور نمودند. راشى با تكيه بر تجربههايى كه به همراه شاگردان بىشمارش بهدست آورد، براى روزآمد كردن تفسيرهايى كه بر بخشهاى خاصى از تلمود نوشته بود، ويرايشهاى مختلفى از آن ارائه داد. با اينكه در طى قرنها، دانشمندان جزئيات مختلفى [از اين تفسير] را مورد نقد قرار داده و تفسيرهاى خود را مطرح كردهاند، همگى بر اينكه اثر راشى تفسيرى مهم و اساسى از تلمود باقى مىماند اتفاق نظر داشتند. نسخههاى بسيارى از اين اثر در زمان زندگى راشى، گاهى نه به شكل كتاب، كه در قالب قونْتِرِسيم (رسالههاى مستقل) انتشار يافت و به همين خاطر، تفسير او را پروش هَقونْتِرِس (تفسير رسالهاى) ناميدهاند.
تفسيرهايى كه او بر بخشهاى مختلف تلمود بابلى نوشت، با مرگش ناتمام ماند و پس از آن، شاگردان وى آن را تكميل كردند. او از خويش پسرى نداشت، اما سه برادرزن، و نيز نوهها و نبيرههايش دودمان تحسين برانگيزى را در تاريخ بنيان نهادند كه همگى در گردآورى اضافهها و خلاصههاى اين اثر تفسيرىِ تلمود به شكلهاى مختلف مشاركت داشتند. اين اضافهها را توسافوت (ضمايم) مىنامند. علت اين نامگذارى اين است كه بَعَلِه توسافوت (گردآورندگان ضمايم) معتقد بودند كه صرفاً اضافاتى را به اثرى كه از قبل كامل بوده است، افزودهاند. توسافوت در شكل كنونىاش، آثارى پراكنده از نويسندگان متعدد نيست، بلكه اثرى جمعى است كه دانشمندان فرانسه و آلمان، در طى دو قرن دوازدهم و سيزدهم، آفريدهاند.
بعضى از تفسيرها، پرسشها و توضيحات با نام نويسنده آنها و بقيه بدون ذكر نام، به عنوان آخرين دستاورد بحثهاى آموزشگاههاى مختلف و يا تلخيصى به دست آمده از تدوينى جديد، نقل شدهاند. با اينكه بَعَلِه توسافوت به تفسير تمامى بخشهاى تلمود نپرداختند، مطالعه تلمود بدون در نظر گرفتن تفسيرهاى آنان درباره موضوع، غيرممكن است. آنان از طريق يك كار تحليلى پردامنه و متنوع، كه به خاطر برخوردارى از ويژگى غيرمتعارفِ نقادانه بودن از ديگر كارها متمايز بود، درباره ديگر روشهاى تفسير تلمود به قضاوت نشستند. حتى جديدترين تحقيق درباره تلمود با وجود روىكرد علمى و روشمند آن، تنها توضيح و بسط عقايدى است كه توسافوتنويسان، براى نخستين بار به آن پرداختند. * عالم چه كسى است؟
هر فرهنگى نخبگان خاصخود را دارد كه مظهر كمال مطلوبى هستند كه ديگران تلاش مىكنند تا از آنها تقليد نموده، به مقام آنان نايل آيند. بدون شك در فرهنگ يهودى، حاخامها يعنى تَلْميدِه حَخامييم (در لغت، به معناى شاگردان خِرَد) اين طبقه نخبه را تشكيل مىدهند. هر انسان يهودى تحقق اين كمال مطلوب را در سر مىپروراند واگر خود فاقد صلاحيت براى آن باشد، اين رؤيا را به فرزندانش منتقل مىكند. عالمان هميشه از جايگاه شاخص و برجسته نخبگانِ مقبول، يعنى كسانى كه در تمام زمينهها داراى مزيت و برترى هستند، برخوردار بودهاند. در بيشتر دورهها دانشآموختگان در جامعه يهودى حاكميت داشتند و رهبران جامعه از ميان بهترين عالمان انتخاب مىشدند.
حتى زمانى كه ديگر عناصر جامعه نفوذ قابل توجهى اعمال مىكردند، باز اين عالمان بودند كه تا حد زيادى بر جامعه سلطه و نفوذ داشتند. جمله «برترين افراد قوم» يك آريستوكراسى [= اشرافسالارى] در صحيحترين مفهوم آن بود. عالمان هميشه ديگران را به مطالعه، و در نتيجه به كسب درجات خودشان تشويق مىكردند و هيچگاه طبقه بستهاى كه براى ديگران غير قابل نفوذ باشد، براى خود نساختند؛ چرا كه تنها شرط ورود به اين جرگه را توانايى فرد در فراگيرى علوم مىدانستند. عالمان هرگز از انحصار طرفدارى نكردهاند و طى قرنها، مراتب علمى آنها را فرزندان ذكورِ پدرانى فقير حفظ كردهاند كه از موهبتى خداداد برخوردار بودهاند.
در تلمود، تنى چند از حكيمان با ناراحتى از اين نكته سخن گفتهاند كه «هيچ عالمى نيست كه عالمى را در دامان خود پرورش داده باشد». و در اين باره توضيحى بيان كردهاند: مردم دانستند كه «دانش موروثى نيست»؛ چون پسران عالمان، با وجودِ داشتن زمينههاى خانوادگى، اغلب چيزى براى ارائه نداشتند، در حالى كه به پسران فقيران عوام نبايد به ديده تحقير نگريست؛ «چرا كه دانش از آنها بروز مىكند». در حقيقت، اين بدان معنا نيست كه خانوادههاى متشخصى وجود نداشتند كه علم و دانش در آنها از پدر به پسر منتقل شود (مانند فرزندانِ بزرگانِ خاندان هيلل)، يا فضل و برترى علمى در ميان آنها تا چندين نسل باقى بماند (بهترين نمونه از اين دست، خانواده راشى است).
اما [نكته اينجاست كه] آنان اين جايگاه را نه با [تلاش براى كسب] مرتبت اجتماعى، بلكه از طريق ارث به دست آورده بودند. همين تجربه علمآموزى ناب در خانوادههاى ديگر نيز انجام گرفت؛ هر چند كه به لحاظ اجتماعى از خانوادههاى سطح پايين جامعه بودند. كسانى چون ربى عقيوا، كه در سنين بالا به تحصيل پرداخت و سرانجام به بالاترين مراتب علمى و تحصيلى نايل آمد، بسيار نادرند. زيرا هر كودكى كه استعداد علمآموزى از خود نشان مىداد از سوى جامعه حمايت مىشد و مجبور نبود تا رسيدن به سن بلوغ، تحصيلاتش را به تأخير اندازد. بيشتر حكيمان تلمودى با تلاشهاى شخصى خود پيشرفت كردند و از سوابق خانوادگى بهرهمند نبودند.
ويژگى باز بودن ورودى اين قشر، خود ابزارى قدرتمند بود كه افراد شايسته را قادر مىساخت تا به تحصيل پرداخته، استعدادهاى خود را شكوفا سازند. هر كسى آرزو داشت كه در نهايت، عالم شود و تمام كسانى كه به دستاوردهاى باعظمت و تحسينبرانگيزى نايل آمدند، خودشان را در زمره قشر برتر مىپنداشتند؛ كه اين خود، آريستوكراسى واقعى بود. چگونه مىتوان تعريفى از يك عالم بيان كرد؟ اولين و مهمترين ضابطه اين است كه او بايد صلاحيت لازم براى يادگيرى و فهم تورات را داشته باشد؛ شرطى كه مستلزم توانايى فكرى در بالاترين سطح ممكن است. اما اين تنها يك جنبه از جهانبينى بنيادين عالِم است. براى عالم تنها علم و زيركى كافى نيست، بلكه او بايد انسانى نجيب و برخوردار از ويژگىهاى معنوى و انساندوستانه باشد.
كسى را كه كردار او با نظراتش سازگار نيست – چه به خاطر ضعف در اخلاقيات و چه به اين دليل كه احكام شرعى را دقيقاً رعايت نمىكند – نمىتوان عالمى حقيقى خواند و از اينرو، او بدتر از يك انسان جاهل است. حكيمان، خود گفتهاند: «خطاهاى عمدى انسان بىسواد غيرعمدى تلقى مىشود، در حالى كه اشتباهات غيرعمدى عالمان عمدى به حساب مىآيد». تنها وعظ كردن براى عالم كافى نيست؛ او بايد خود نيز به آنچه به آن فرامىخواند عمل كند و اگر ميان گفتار و رفتارش ناهماهنگى باشد، نمىتوان او را عالم خواند. علاوه بر اينها، از فرد باسواد انتظار مىرود كه در پرتو نور علم خود زندگى كند. بنابراين، تمام اعمال و گفتار او خود، پديدآورنده تورات است.
درباره عالمى كه دچار لغزش مىشود، گفتهاند: «تورات او صرفاً از حمايت لبانش برخوردار است». چون تورات حقيقى، همانگونه كه در مطالعه و تحقيق انعكاس مىيابد، در رفتار فردى نيز بايد منعكس شود. اين مقررات صرفاً قواعد و مقررات اخلاقى انتزاعى نيستند، بلكه از احكام هَلاخايى كاملاً كاربردى و عملى به شمار مىآيند. تدوينكنندگان [تلمود] خود را اينگونه مىديدند و فرمان دادند كه هر فردى – هر اندازه عالم و داراى فضل – كه رفتار و كردارش نكوهيده باشد، نبايد به خاطر علم و دانشش مورد احترام قرار گيرد، بلكه بايد او را محكوم كرد و خوار و حقيرش شمرد. در تلمود، اغلب از مجازات و تنبيه يا تبعيد دانشآموختگانى كه داراى خصلتى شبههانگيز بودند، سخن به ميان آمده است.
بنابراين، تحصيل و يادگيرى تنها يك ميزان عقلى نيست، بلكه تمام شخصيت متعلم را دربرمىگيرد. انسانى كه مىرود تا به نمادى از تورات مبدّل شود، تمام جوهره او هممعنا و مترادف با تورات مىشود. بر اين اساس، ما مىتوانيم اشتياقى را كه براى مطالعه و تحقيق در اعمال و گفتارهاى عالمان وجود دارد، درك كنيم و با در نظر گرفتن اين فرض كلى كه هر آنچه عالمان انجام مىدهند يا بر زبان مىآورند مىتواند راهنمايى براى ديگران باشد، از آنها درس بگيريم.
درباره فضايل عالمان، توصيفى بهتر از آنچه بِرَيْتا گفته است، وجود ندارد: تورات بزرگتر از مقام كاهنى يا پادشاهى است؛ چرا كه پادشاهى نياز به سى خصلت دارد و مقام كاهنى مستلزم بيست و چهار خصلت است، در حالى كه تورات چهل و هشت خصلت را مىطلبد: تحصيل شنيدارى، تلفظ واضح، درك و بصيرت قلبى، صلابت، وقار، بردبارى، شادابى، خدمت كردن به حكيمان، جذب افراد به مدارس علمى، مباحثه با شاگردان، متانت، علم به كتاب مقدس و ميشنا، اعتدال در معاملات، اعتدال در برقرارى ارتباط با دنيا، اعتدال در لذت و خواب و گفتار و خنديدن و داشتن شكيبايى، داشتن قلب پاك، اعتقاد از روى خرد، پذيرش توبيخ، شناخت جايگاه و موقعيت خود و اينكه براى گفتههاى خود حد و حصرى قائل شود، ادعاى فضل نكند، دوستداشتنى باشد، به قادر متعال عشق بورزد، به آدميان محبت كند، عدالت، صداقت و نكوهش را دوست بدارد، از فخرفروشى بپرهيزد، به دانش خود نبالد، در صدور رأى شعف و شادى به او دست ندهد، در شرايط و الزامات با ديگران مدارا كند، با رفيق خود رفتار مناسب داشته باشد، حقيقت را به او بنماياند، او را به سوى صلح و دوستى رهنمون شود، در مطالعاتش به تأليف روى آورد، بپرسد، پاسخ دهد، بشنود و به آن بيفزايد، به قصد تدريس بياموزد، به قصد عمل كردن فراگيرد، خود را هر چه بيشتر خردمند سازد، در سخنرانىهايش كاملاً هوشيار باشد، در نقل قولها، نام گوينده يا مؤلف را ذكر كند.
اين فهرست بهوضوح نشان مىدهد كه يكعالم بايد داراى شخصيتى جامع باشد. هنگامى كه از احكام سخت و شديدى كه درباره عالمان صادر شده است آگاهى مىيابيم، مىتوانيم خصلتهايى را كه عالمان به همرديفان خود نسبت دادهاند نيز درك كنيم. عالم صرفاً انسانى نيست كه دانش اندوخته باشد، بلكه اوتجسم خود تورات نيز هست. احترام بهعالم احترام به تورات است و عالم اين را آموخته است كه «از ربى خود بترسد، همانگونه كه از خدا مىترسد». حتى در نگاهى خوشبينانه، عالم شايسته همان احترام و محبتى است كه خداوند سزاوار آن است. آوردهاند: «در اين زمان هر كس كه مىخواهد اولين ثمره درختان را تقديم درگاه خداوند كند، بايد هديهاى از آن پيشكش عالم نمايد».
البته بسيارى از عالمان براى فرار از پذيرفتن هدايا بهانههاى مختلف مىآوردند و آنهايى هم كه مىپذيرفتند، شرط مىكردند كه هدايا بايد كوچك و نمادين باشند. اين مرتبه از ويژگى اخلاقى كه از عالمان انتظار مىرود، به هيچروى از ميزان انتظارات فكرى و عقلانىاى كه اساس فضل و دانش ايشان را تشكيل مىدهد، نمىكاهد. عالِم بايد بيش از هر چيز، در تورات خبره باشد؛ اما دراينجا نيز محدوديتهاى كاملاً مشخصى وجوددارد. كسى را كه در كتاب مقدس يا حتى در كتاب مقدس و ميشنا خبره است، هنوز نمىتوان عالم دانست؛ براى كسب اين عنوان او بايد تلمود را نيز بشناسد.
حتى طلبهاى كه از شناختى ژرف از منابع برخوردار است، تا وقتى كه از [محضر] «عالمانخبره» بهرهنبردهباشد وروشهاى مختلف تحصيلىرا كه عمدتاً مبتنى برمطالعه گِمارا هستند فرانگرفته باشد، عالِم حقيقى نمىشود. خود تلمود وجود طبقات گوناگون عالمان را، كه بر اساس شخصيت و روشهاى مطالعهشان طبقهبندى شدهاند، به رسميت مىشناسد. بعضى از آنها از لحاظ فضل بالاتر از همه هستند و برخى ديگر به شدت تيزهوش، دستهاى متخصص در پيلپول يا قياسات منطقى، گروهى در بحث كردن برتر، اما در دستيابى به نتايج علمى از آن بحثها ناتوان، و بعضى در صدور احكام استنباطى توانمند، اما در ديگر زمينهها ضعيف هستند. با اين همه، چندين خصلت اساسى هست كه مجهز بودن به آنها براى همه عالمان و روشهاى مطالعهشان لازم شمرده شده است.
فردى كه داراى دانش شفاهى تخصصى درباره تمام تلمود است، بدون شك از ابزار بسيار مهمى براى آموختن برخوردار است، اما اين امر به خودى خود او را در طبقه عالمان ممتاز قرار نمىدهد. همچنين فراست و تيزهوشى فوقالعاده و ذكاوت در طرح پرسشها، هميشه صفات متمايزكننده عالمان نيستند. مطلوب آن است كه عالم با ميزان معيّنى از دانشهاى بنيادين آشنايى داشته باشد؛ چرا كه بدون داشتن چنين دانشى قادر به حل مسائل ژرفتر نخواهد بود و تنها مىتواند در گمانهزنىهاى خشك و خالى وارد شود. از سوى ديگر، طلبهاى كه تلمود مىآموزد بايد بتواند روشهاى مطالعه و تحقيق را تحليل كند تا به درك كامل آن دست يابد.
علاوه بر اين، او بايد از توانايى ويژهاى براى دستاندازى به مسائل تلمودى برخوردار باشد و بتواند آنها را در همان سياق كلام درك كند. اين استعداد بىبديل، بدون شك به توانايىهاى فكرى عام وابسته است، اما به مهارت و چيرهدستى ذهنى شباهتى ندارد. همچنين ممكن است كسى توانايى فهم مسائلى را كه ديگرى براى او شرح مىدهد داشته باشد، اما نتواند به طور مستقل و بىنياز از غير، به مراحل بالاى دانشاندوزى دست يابد. عالم حقيقى مىتواند خود را با حكيمان تلمودى و روشهاى آنها برابر و همسان سازد و به دنياى خاص آنان وارد شود. در اين جا نقطهاى وجود دارد كه در آن، مىتوان ميان فردى كه تنها توان تحصيلات در حد متوسط را دارد و كسى كه قادر است به عالمى بزرگ مبدل شود، تفاوت گذاشت.
هر انسان بااستعدادى مىتواند متن تورات را بفهمد و با مقدارى تلاش كه مستلزم مطالعه كمى و كيفى است، مستقلاً و بدون نياز به ديگرى، آموختن را پىگيرد. اما اين، همان جايى است كه مرزهاى جداكننده ترسيم شدهاند. استعداد فراگيرى تلمود تا حدودى شبيه به توانايى هنرى است: هر كسى كه داراى ذوق و علاقه ذاتى به هنر باشد، هنرمندى معمولى، و اگر اندكى حاذقتر باشد، هنرمندى خلاق مىشود؛ اما بزرگى به داشتن مهارتهاى خاص بستگى دارد؛ چيزى كه در قلمروهاى ديگر، نبوغ هنرى ناميده مىشود. مراتب بالاترِ تحصيلات تلمودى جز با تلاشهاى پرمشقت، دستيافتنى نيست و دسترسى به آنها به ويژگىهاى فردى بستگى دارد.
همواره تعدادى طلبه برجسته وجود دارند كه نه تنها مىتوانند بدون هيچگونه تلاشى به درك زيبايى ساختار فكرى تلمود نايل آيند، بلكه قادرند در شكلدهى آن نيز مشاركت فعال داشته باشند. تلمود از اين نظر كه هيچ طلبهاى نمىتواند بدون مشاركت فعال در فرايندهاى مولد، كاملاً بر آن چيره شود، اثرى منحصر به فرد است. هر آن كس كه در اين مسير پا مىنهد، بايد از عهده پرسش و پاسخها برآيد و به طور غريزى بفهمد كه چگونه موضوعى متحول خواهد شد و در هر لحظه آماده باشد تا بحث را به سمت و سوى خاصى براند. بنابراين، يك عالم حقيقى هميشه جزئى از تلمود است؛ و خود، به واسطه مطالعه و نوآورىهايش در حال آفريدن است.
اينكه طبق مقررات، هر عالمى نه تنها بايد به مطالعه بپردازد، كه بايد تفاسير جديدى نيز بيان كند، از دليل خوبى برخوردار است؛ چرا كه او وقتى كه چيز جديدى را به وجود مىآورد، بر درك خود از منبع مىافزايد و به فردى توانا در استمرار بخشيدن به آن مبدّل مىگردد. البته هر عالمى قادر نيست كه تفسيرى مستقل بيان كند؛ عالم منفردى كه كشفيات خاص خود را انجام مىدهد، در بسيارى از مواقع به اين نتيجه مىرسد كه ديدگاههاى او را عالمان نسل پيشين ثبت كردهاند. اما برخلاف ديگر قلمروهاى دانش، تحقيقات تلمودى بر اين نكته كه تفاسير بايد اصيل و بديع باشند، پاى نمىفشارد. تقريباً هر عالمى تلاش دارد تا اثبات كند كه هيچكدام از كشفيات او تازه و جديد نيستند و همه آنها به طور تلويحى در اظهارات عالمان پيش از او آمدهاند.
براى يك عالم هيچ افتخارى بزرگتر از آن نيست كه دريابد فكرى كه او در سر دارد، توسط كسان ديگرى پيش از او تقرير يافته است؛ چون كه اين سنخيت فكرى با علماى گذشته نشان از آن دارد كه روشهاى مطالعه او از حد و مرزهاى دانش حقيقى تجاوز نكرده است و در راستاى همان روش فكرى تلمودى قرار دارد. هدف از اين گفته تلمود كه «هر چيز جديدى كه يك عالم برجسته خلق مىكند پيش از او توسط موسى بر كوه سينا گفته شده است»، دلسرد كردن عالم نيست، بلكه تأكيدى است بر اينكه همه نوآورىها بخش تفكيكناپذيرى از خود تورات هستند و تنها كارى كه بايد انجام داد، كشف آنهاست.
در اينجا نيز مطالعه تورات با روشهاى علوم تجربى صورت مىگيرد؛ كسى كه در ماهيت امور دنيوى به تحقيق مىپردازد احساس مىكند كه چيز جديدى نمىآفريند، بلكه پرده از روى واقعيت موجود برمىدارد. همين امر درباره عالم تلمودى كه تلاشش را صرف كشف تحول و تأكيد بر ابعادى مىنمايد كه از قبل در تلمود موجود بوده است، نيز صدق مىكند. علاقه درونىاى كه عالمان بزرگ در طول قرنها براى يافتن شباهتهايى ميان نظريههاى خود و ديگر عالمان داشتند، در اين بيان ظهور يافته است: «حمد و سپاس خداى را كه توانستم نظرى را كه شبيه به ديدگاه عالمان بزرگ است بيان كنم». بنابراين، نوآورى و استنباط، مكمل يكديگر هستند نه متعارض با هم؛ و هر عالمى به شيوه خاص خود، كوشش مىكند تا به «تورات نازل شده در كوه سينا» دست يابد.
Copyright 2004 - 2026, iid.org.ir, All Rights Reserved