دین و معنای زندگی
دین و معنای زندگی
امیر عباس علی زمانی
بحثي كه امروز من خدمت دوستان ارائه ميدهم راجع به دين هست و معناي زندگي آيا تنها راه معنا دار شدن زندگي اين هست كه انسان متدينانه زندگي كند ويا راه هاي ديگري براي معنادار شدن زندگي وجود دارد و آيا آموزههاي ديني، اعتقادات ديني بر دينداري به طور كلي شرط لازم هست براي معنا دار شدن زندگي و يا شرط لازم نيست ؟! آيا ما مي توانيم بگوييم علاوه بر اين كه شرط لازم هست، شرط كافي هم هست؟ و آيا ما مي توانيم به اصطلاح گونههايي از دين داري را نشان بدهيم كه نه تنها باعث معنادار شدن زندگي نشدهاند بلكه خود آموزه هاي ديني به نوعي در حقيقت زندگي انسان يا انسانهايي را بيمعنا كرده است يعني باورهايي از باورهاي ديني وجود دارند كه اين باورها به گونهاي هستند كه معنا را از انسان مي ستاند.
تعاملي كه بين اين دو وجود دارد آيا رابطه رابطهي شرطيت هست، ضرورت هست، تاثير و تاثر متقابل هست و يا اصلا هيچ ربطي به هم ندارند يعني كسي مي تواند زندگي معناداري داشته باشد و بيدين باشد و اعتقادات ديني هم نداشته باشد. بنابراين پرسش اصلي جلسهي ما كه قرار است به آن بپردازيم رابطهاي هست كه بين دين ومعناي زندگي وجود دارد. توجه داريد كه اين گونه از سوالات برخواسته از تفكر انسان جديد مي باشد. كما اينكه سوال هست در مورد رابطه ي دين و علم كه سوالي است متعلق به دنياي مدرن. در واقع انسان جديد يك جور نگاه بيروني در واقع يك جور نگاه از بيرون به دين مي كند و ميبيند حالا دين براي او مفيد هست يا مفيد نيست. آيا نسبت او با ساير حوزه هاي معرفتي چه نسبتي است.
ولي اگر بخواهيم در اين سوال و سوالاتي نظير اين به نتيجه برسيم فيلسوفان تحليلي به ما ياد دادهاند كه ابتدا مفاهيمي را كه مورد سوال هست اين مفاهيم را با دقت تمام تحليل كنيم تا از اشتراكات لفظي و از خلط مباحث دوري بكنيم. بحث معناي زندگي يا مينيگ لايف در مغرب زمين مخصوصا در پنجاه سال اخير خيلي مورد توجه قرار گرفته است؛ ولي با همهي اين اوصاف وقتي كه شما تعداد كتاب هايي را كه مثلا به عنوان مثال راجع به سقط جنين مثلا و طيف فلسفهي اخلاق نوشته شده مقايسه بكنيد با كتاب هايي كه راجع به معناي زندگي نوشته شده به مراتب اين كتابهاي معناي زندگي كمتر به چشم مي خورد.
آقاي تد اورسيمه كه خود ايشان از جمله فيلسوفان دين تحليلي آفريقايي الاصل هست كه به اصطلاح يكي از متخصصين بحث در معناي زندگي هست اظهار تاسف ميكند از اين كه به طور متوسط هر سال پنج كتاب مستقل درباره ي معناي زندگي در غرب نوشته مي شود. و سپس خود ايشان اين سوال را مطرح مي كند كه چرا اين گونه است. در حالي كه اقتضاي قضيه اين هست كه هر چه مساله براي ما جدي تر باشد و مساله مهمتر باشد قاعداتا بايد مورد بحث بيشتري قرار بگيرد. به نظر من يك علتش برميگردد به ابهامي كه در خود مفهوم معناي زندگي وجود دارد؛ خود معناي معناي زندگي واقعا چندان آشكار نيست. ببينيد ما در زبان عادي بهكار مي بريم و ميگوييم اين جمله معنادار هست، اين سخن سخن معناداري است و يا اين سخن بيمعناست.
گاهي اوقات دربارهي علائم نوشتاري يا علائم راهنمايي و رانندگي تعبير به معناداري مي كنيم نمادها را معنادار ميكنيم معنا با زبان ارتباط دارد يعني معمولا مينينگ با لنگوييج مرتبط هست. چهطور ما معنا را به زندگي نسبت ميدهيم؟ زندگي كه از قبيل لفظ نيست كه ما دنبال معنا براي آن باشيم! لذا بعضيها معتقدند كه در اينجا يك كتگوريكال ميستيك اتفاق افتاده است. و ميگويند دليل اينكه اين سوال جدي نيست و به نتيجه نميرسد اين هست كه واقعا شما يك مفهومي را داريد به يك موضوعي نسبت ميدهيد كه با هم ارتباطي ندارند مثل گوجه فرنگي دموكراتيك. آير و بعضي از …… منطقي در پي اين بودند كه معياري براي معناداري و بيمعنايي تعيين بكنند. و ميگويند خود همين نكته كه ميگوييم زندگي معنادارهست خودش بيمعناست.
البته من وارد اين بحث نمي شوم به اين دليل كه ما را از بحث اصلي مياندازد. به هر حال يكي از دليلي كه باعث شده اين بحث در غرب خيلي بسط و گسترش پيدا نكند ابهامي هست كه در خود معنا وجود دارد و بعضي مدعي هستند كه اين ابهام بر مي گردد به يك كتگوريكال ميستيك. ما معنا را از يك حوزه اي آوردهايم به يك حوزهي ديگر متسري ميكنيم معناي زندگي يعني چه؟ گاهي اوقات ميگوييم كه زندگي من بيمعنا شده. گاهي اوقات ميگوييم من معنا را از دست دادهام يعني چه چيزي را از دست دادهام؟ فرض بفرماييد من الان از يكي از دوستان خواهش كنم كه يك ليوان آب به من بدهد كاملا مشخص است كه من چه ميخواهم. يا اگر به عنوان مثال بگويم در را ببنديد كاملا معلوم است. اگر بگويم قلمم شكست مشخص ميباشد.
اما اگر بگويم قلبم شكست، شما قلب مرا شكستيد مساله مشكل مي شود كه چه اتفاقي رخ داده است. شما قلب مرا شكستيد. اين كه ميگوييم مثلا مي خواهيم به معنا برسيم، دغدغهي معنا داريم، معنا را از دست داديم، تلاش ميكنيم به معنا برسيم اين چي هست؟ معنا چيست؟ به نظر ميرسد كه سه مفهوم را ما بايد از يكديگر تفكيك بكنيم تا معناي معنا آشكار شود: اولين معنايي كه معنا ذكر ميكنم مساله ي هدف ميباشد. مي گوييم معناي زندگي يعني هدف زندگي. به نظر مي رسد وقتي ما ميگوييم آيا زندگي معنادارهست يا معنادارنيست به دنبال اين هستيم كه آيا زندگي هدف دارهست يا هدفدار نيست. دومين معنايي كه براي معنا ذكر ميكنم ارزش است. آيا زندگي با همهي رنجها و مرارتهايش و با همهي فراز و نشيب هايش آيا ارزش زيستن را دارد يا خير؟
يعني اگر ما با نگاه به هزينه و سود يا فايده به زندگي نگاه بكنيم آيا واقعا زندگي به اين سختيها و مرارتها و به اين رنج هايي كه ميكشيم ميارزد يا نمي ارزد؟ ارزش زيستن دارد يا ندارد؟ يعني اگر ما در يك ستون لحظههاي خوش و با شكوه زندگي را ترسيم كنيم و بگوييم كه اينها لحظه هاي زيباي زندگي هست لحظه هاي با شكوه زندگي هست وصال ها هست شيرينيها هست زيباييهاي زندگي هست و در يك ستون ديگري آن جنبه هاي تراژيك و منفي زندگي را قرار بدهيم و اگر الان بتوانيم اين كار را انجام بدهيم و اگر بتوانيم محاسبه بكنيم و اگر كميت پذير باشند آيا واقعا در مجموع زندگي ارزش زيستن دارد يا نه؟ آيا چيزي در زندگي هست كه به خاطر آن انسان اين همه مرارتها و رنج ها را تحمل بكند؟ اين معناي دوم معناي زندگي هست.
زندگي آيا معنادارهست يعني آيا زندگي ارزش زيستن دارد يا ندارد؟ آيا چيز مهمي هست يا چيز مهمي نيست؟ سارتر يك مصاحبهاي دارد كه خيلي مصاحبه ي طولاني است تفكرش را و زندگيش را بيان ميكند. در آنجا از سارتر ميپرسند آيا شما از زندگي راضي هستيد يا نيستيد؟ جواب ميدهد كه بد نشده است و بالاخره خوب بود تجربه ي بدي نبود ولي به هرحال من درس هاي زيادي از زندگي آموختم. مهمترين درسي كه من از زندگي آموختم اين بود كه زندگي آنگونهاي كه من فكر ميكردم مهم نبود، آنقدرها كه تصور ميكردم چيز مهمي است واقعا چيز مهم و داراي اهميتي نبود اين در واقع يك نوع نگاه منفي به زندگي است. پس بيمعنايي يعني بي اهميت بودن زندگي بي ارزش بودن زندگي. معناي سومي كه براي زندگي مطرح ميكنم عبارت است از كاركرد.
معمولا وقتي كه ما مي گوييم معناي اين عضو چيست؟ ما عضو نامبرده را در يك ارگانيزم در نظر ميگيريم. يا وقتي كه يك ماشين، يك كل در نظر ميگيريم، مي گوييم اين قطعهي خاص چه كاري انجام ميدهد؟ كاركرد آن چيست؟ در يك كل بزرگتر. اگر انسان نبود چه اتفاقي مي افتاد در نظام هستي؟ كاركرد زندگي انسان. اگر ما در نظربگيريم كه عالم يك كل هست وما در خدمت يك كل بزرگتري هستيم حالا اين كل بزرگتر را شما ملكوت و خدا و… در نظر بگيريد يا اين كل بزرگترفقط همين نظام عالم و طبيعت در نظر بگيريد كاركرد انسان چيست؟ فانكشن انسان چيست؟ به طوري كه اگرانسان نباشد آن اتفاق نمي افتد. اين سه تا از معانيي است كه متناسب با اين جلسه مطرح شد.
والا فيلسوفان تحليلي به قدري مداقه كردند در معناي معنا كه خود اين معناي معنا برخي از كتابهاي اين افراد را تشكيل داده است د مينيگ آو مينينگ معناي معناي زندگي ولي چون من ميخواهم به جايي برسم كه يك جمع بندي داشته باشم طبيعتا روي همين سه معنا توقف ميكنم. توجه داريد كه اين سه معنا با هم تعامل هم دارند، يعني اگر واقعا زندگي هدفي داشته باشد و اين هدف هدف كل زندگي باشد چون شما قبول داريد كه قطعههاي زندگي هر كدام از تكه هاي زندگي ميتوانند هدفي براي تكهاي ديگر باشند. آن مثال معروفي كه مثلا ميگويد من به دبيرستان ميروم كه فارغالتحصيل بشوم كه با دانشگاه بروم، دانشگاه مي روم به اين دليل كه مدرك بگيرم به اين دليل كه شغل پيدا كنم، شغل پيدا كنم براي درآمد، درآمد براي چي؟
كساني كه مي گويند زندگي معنادار هست هدفدار هست، مقصودشان اين اهداف مياني نيست هدف عنواني است براي كل زندگي. يعني بايد توجه داشته باشيم اينجا مقصود ما از هدف غايت الغايات هست البته به تعبير زبان فلسفي ما. اگر زندگي را به عنوان يك كل در نظر بگيريم آيا وراي زندگي، چون اگر شما بنا باشد دوباره به خود اجزا زندگي بپردازيد، خود اجزا زندگي نميتوانند هدف باشند براي كل زندگي. سوالي كه فيلسوفان دارند به ويژه فيلسوفان رواقي اين است كه آيا كل زندگي هدفي دارد يا خير؟ اينجا من يك جملهاي از ويتگنشتاين براي شما ميگويم كه به نظر ميرسد به همين معنا توجه دارد: من نمي گويم كه زندگي معنادارهست و يا معنادارنيست، ولي اگر بناست كه معنايي داشته باشد معناي زندگي بايستي كه متعالي از زندگي باشد.
توجه داشته باشيد هنگامي كه يك فيلسوفي مانند ويتگنشتاين تعالي را به كار مي برد مقصود تعالي عرفاني نيست، تعالي الزاما تعالي ديني هم نيست؛ يعني چيزي وراي زندگي است. هنرمتعاليتر از خود زندگي است. به اصطلاح خلق يك اثر هنري يا يك احساس اتحاد با كل عالم با كل هستي اين يك امر متعالي است. بنابراين اينجايي كه ما پرسش مي كنيم كه آيا زندگي معنادارهست يعني هدفدارهست دنبال يك هدفي هستيم وراي زندگي. البته توجه داشته باشيد ممكن است بعضي از دوستان به ما بگويند كه جاي سوال هم دارد كه خود زندگي هدف است و خود همين لحظات.
شاعر گفته بود كه : ما اهل كبابيم و ربابيم و شرابيم هوش آ كه رباب است و شراب است و كباب است بعد هم آن حيواني را كه به اصطلاح ميبرند كنار آب تا آب بخورد براي اينكه راحت آب بخورد يك سوتي هم برايش مي زنند كه با خيال راحت اب بخورد گفتم كه نه ما از آن حيوان كمتريم و نه شراب از آن آب كمتر و ما هم احتياج به صدايي داريم و آهنگ دلنشيني داريم. ممكن است شما بگوييد خود زندگي هدف است. ولي فيلسوفان رواقي و هم اگزيستانسياليست ها و هم برخي از فيلسوفان تحليلي معتقدند كه به دلايل متفاوتي نميتواند هدف باشد. اتفاقا خود زندگي مشكل آفرين است.
يعني ما حداقل يكي از مشكلاتي كه در زندگي داريم اولا بسياري از چيزهايي كه ما مي خواهيم به آن ها نميرسيم و رنج نرسيدن داريم بسياري از چيزهايي هم كه به آنها مي رسيم از دست مي دهيم اين دو تا حالا خيلي مهم نيست. گفته ي مهمي كه بسياري از فيلسوفان اگزيستانسياليست به آن تاكيد كردند تمام زندگي تجربه هاي ما در زندگي همهاش يك مشكل اساسي دارد و آن اين است كه يك امر محدود را ما تجربه مي كنيم. همهي عيش هاي اين دنيا همهي زندگي هاش و همهي شيريني هاي آن به پايان ميرسد. و به قول ياسپر آگاهي از محدوديت رنج آور است، دردآور است. از اين رو چيزي كه محدود باشد تكراري ميشود و ما مرتب وقتي يك چيز محدود را تجربه كنيم و اين تجربهها تكرار بشود براي ما خسته كننده مي شود.
و ما دچار دلزدگي مي شويم و دچار تجربهي تهوع مي شويم. و تجربه ي تهوع نقيض معناداري است. ما نميتوانيم از خود آن چيزي كه عامل درد هست انتظار درمان داشته باشيم. آن چيزي كه به اصطلاح ما را هل ميدهد به سمت بيمعنايي خود زندگي است ما مي خواهيم يك چيز ديگري بيايد و به زندگي معنا بدهد روح بدهد. از اين رو كساني كه معتقدند كه معناي زندگي به معناي هدف زندگي هست معتقدند كه اين هدف بايد متعالي باشد و فراتر از خود زندگي باشد و يا اين توانايي را داشته باشد كه كل زندگي را گرما ببخشد.
طبيعتا اين هدف در نظام متدينان كه تا اندازهاي هم وارد بحث خودمان هم بشويم هدفي هست كه خداوند، اين جا هدف را شما مي توانيد دو جور تعريف بكنيد يكي هدف من، مني كه بازيگر هستم، مني كه در واقع دارم زندگي مي كنم من يك هدفي داشته باشم و اين هدف آنقدر با ارزش باشد و اينقدر زيبا باشد و اينقدر جذابيت داشته باشد كه تمام اين تلخيها را براي من شيرين بكند. مثلا يك عشق. يك عشقي كه فراتر از امور محدود و تكرار شونده و زميني است. برخي معتقدند كه اين هدف به خود سوبژكت و خود شخص بر مي گردد. و بنابراين معتقدند كه ما بايد اين هدف را به وجود بياوريم. شايد ديده باشيد برخي از متفكرين ايراني خود ما مي گويند كه ما خودمان بايد به زندگي معنا بدهيم.
ريشه ي اين حرف در واقع به طور اساسي بر مي گردد به افكار فيلسوف اگزيستانسياليست نيچه. نيچه در كتاب چنين گفت زرتشت و در جاهاي ديگري اين را براي ما مطرح مي كند كه دوراني كه ما درآن زندگي مي كنيم دوران مرگخداست و آن كسي كه از كوه پايين آمده و در شهر مي چرخد خبر مهمي را دارد اعلام ميكند. دارد يك دوران تازهاي را براي ما بيان مي كند و آن دوره دورهاي است كه خدا وجود ندارد و خدا مرده است. در روزگار ما خدا مرده است.
از اين سخن نيچه تفسيرهاي متعددي منتج ميشود و يكي از اصليترين نتايجي كه از اين سخن گرفته شد اين بود كه دورهي حسن و قبح ذاتي دورهي اين كه ما درمتن عالم دنبال اين باشيم كه چيزهاي درست و نادرست واقعي وجود دارد يا دورهي اين كه در آسمانها دنبال يك معشوق ازلي باشيم دنبال يك خورشيدي باشيم كه گرمي ببخشد به اين انجماد زمين، اين دوره تمام شد و وجود ندارد و مرده، البته او ميگفت كه ما او را كشتهايم و ما بزرگ ترين قاتلان تاريخ هستيم، ما بزرگترين جنايت را انجام دادهايم. از اين دوره به بعد ما چه كار بايد بكنيم؟ ما بايد اراده بكنيم؛ معنا تابع اراده است. تابع دستيژن است. ما خودمان بايد به زندگي معنا بدهيم.
وقتي كه معنا ريشه در آسمان ندارد به قول آقاي ورتينگ هان وقتي انسان جديد ارتباطش با آسمان قطع شده خدايي كه سرچشمهي گرمي باشد، سرچشمهي معنا باشد ديگر وجود ندارد. و وقتي كه ارزشهاي ثابت و ضروري و ذاتي كه قدماي ما با اون و در جستجوي اون بودند حقيقت، حقيقتي نيست در واقع، تنها چيزي كه باقي مي ماند درون خود ماست، درون خود سوبژكت است. لذا بسياري از كساني كه در باب معناداري فكر ميكنند و تامل ميكنند معتقدند كه زندگي معنا دارد ولي نه آنگونه كه به اصطلاح متدينان فكر ميكنند و نه آنگونه كه آبژكتيويستها فكر ميكنند معنا روي قلهاي نيست اين كه بالاي كوه ما برويم و آنجا به اصطلاح يك معنايي ايجاد بكنيم معنا در درون ماست. مثلا آقاي تيلور ميگويد خلاقيت است كه به زندگي معنا ميدهد.
شما هنگامي كه يك اثر هنري بهوجود ميآوريد وقتي كه به يك صاحت بيزماني خودتان ميرسيد يك حس اسپشيوال به شما دست ميدهد شما به معنا ميرسيد. كساني كه ميگويند ما بايد خودمان به زندگي معنا بدهيم اينها هم ميتوانند به نوعي طرفدار همان غايت باشند غايت را خودمان تعريف كنيم. البته بين اينها باز هم اختلاف وجود دارد. بعضي از اينها مثلا ميگويند عشق ميتواند به زندگي معنا بدهد. عشق در واقع يك امر سوبژكتيو ميباشد و خانم سوزان وولف كه به اصطلاح از نظريهپردازان در امر معناي زندگي است معتقد است كه تنها چيزي كه به زندگي انسان معنا ميدهد عشق است. زندگي عاشقانه فقط زندگي معناداري است. ولي اينجا يك سوال وجود دارد و اون اين هست كه عشق به چه چيزي و به چه كسي؟
ببينيد، اگر ما باشيم و خود عشق، خود عشق يك حالت دروني است. يك مثالي هست اسطورهاي هست كه كامو هم آورده است: افسانهي سيزيف. افسانهي سيزيف كسي هست كه از سوي خدايان محكوم شده است به اين كه يك تخته سنگي را بالاي كوه ببرد و هر روز اين كار را بايد انجام دهد. به محض اينكه اين تخته سنگ را به بالاي كوه ميرساند غلط ميخورد و به پايين ميآيد و باز دوباره روز از نو روزي از نو. هر روز اين را تكرار ميكند. هيچگاه خسته نميشود. احساس ميكند دستور خدايان را دارد اجرا ميكند و احساس ميكند دارد وظيفهاش را انجام ميدهد. تيلور يك سوالي مطرح ميكند. مي گويد: ما كه از بيرون نگاه مي كنيم به سيزيف، ميگوييم سيزيف دچار بيهودهگي شده است. چرا؟ چون معتقديم زندگي سيزيف يك زندگي بيمعناست. چرا بيمعناست؟
چه چيزي در كار سيزيف و در زندگي سيزيف وجود دارد كه زندگي او را بيمعنا كرده است؟ از نظر تيلور آن چيزي كه زندگي سيزيف را بيمعنا كرده است، تكرار است. بعد دو تا پيشنهاد ميكند و ميگويد از كجا معلوم كه هر كدام از ما يك سيزيف نباشيم؟ اين سوالي است كه هر كدام از ما بايستي از خود بپرسيم. آيا واقعا ما گرفتار اون تكرار كه البته اگزيتانسياليستها هر يك با يك زباني اين را مطرح كردهاند نشدهايم؟ بعد دوتا پيشنهاد ميكند، ميگويد اگر من جاي سيزيف باشم و ما اگر بخواهيم زندگي سيزيف را معنادار بكنيم بايستي يكي از اين دو اتفاق بيافتد.
اتفاق اول اين است كه سيزيف اين تخته سنگ را كه با بالاي كوه ميبرد بتواند آنرا نگاه دارد و بعد بتواند با اين تخته سنگ يك بنايي بسازد يا يك معبدي بسازد و معبد زيبا و با شكوهي تاسيس بكند و خلاقيت به خرج بدهد آن چيزي را كه سيزيف ندارد خلاقيت است. زماني كه دست اندر كار خلق يك اثر هنري هست يا يك اثر معماري او احساس معناداري ميكند و بعد او با اين مشكل مواجه ميشود خوب به هر حال يك روزي اين بنا تمام ميشود وقتي تمام شد دوباره احساس بيمعنايي ميكند وقتي تمام شد از مشاهدهي اين بنا دوباره گرفتار همان تكرار ميشود و زندگي دوباره بيمعنا ميشود. لذا خود او پيشنهاد ميكند كه خدايان بايد يك مادهاي در رگهاي او تزريق بكنند كه او حسي داشته باشد سرشار از عشق به خدايان.
يعني اينجا ديگر آقاي تيلور كاملا معنا را سوبژكتيو ميكند. يعني بايد يك همچين اتفاقي براي سيزيف بيافتد كه چنان غرق در عشق به خدايان بشود كه اصلا نفهمد در حال انجام چه كاري است برايش مهم نيست تخته سنگ بالا مي برد يا مثلا كوه ميكند يه عشقي كه به اصطلاح در ادبيات ما عشقي كه مي خواهد بيستون را بكند. غرق عشقيام كه غرقم اندراين زعشقهاي اولين و آخرين مثلا اگر شما يه كسي مثل مولانا را نگاه بكنيد اصلا نمي فهمد كه زمان چه گونه ميگذرد، در زمان چه ميگذرد. يك پيشنهاد اين است.
منتها منتقدان سوبژكتيويسم در وصف معناي زندگي ميگويند اين خيلي عجيب است اگر ما صرفا بگوييم ملاك معناداري زندگي احساس رضايت است و ساتيزفاكشن و اين هست كه شخص لذت ببرد از آن كار خودش اين مستلزم اين هست كه بعضي از كارهاي غير اخلاقي و برخي ضد اخلاقي فقط به صرف اينكه فاعل آنها احساس رضايت ميكند بايد اينها معنادار بشوند. آقاي ورتينگ هان يك مثالي ميزند. ميگويد يك مامور شكنجهگر فاشيست را در نظر بگيريد. مثلا او وفادار به يك نظام هيتلري است، از كار خودش هم رضايت دارد.
وقتي ديگران را ميشكند، وقتي احساس مسكند آدمهاي بزرگ به ذلت ميافتند يا به پاي او ميافتند و خورد ميشوند، او غرق در شعف ميشود و احساس رضايت ميكند و تازه سيگارش را هم روشن ميكند و كيف ميكند او ميگويد طبق اين مبنايي كه شما ميگوييد پس بايد زندگي معناداري داشته باشيم. پس او ساتيزفكشني دارد ارضا دارد عشق دارد پس بايد زندگي معنا داشته باشد. لذا خيليها آمدهاند و گفتهاند سوبژكتيوسم محض در مبحث معناداري ما را با مشكل مواجه ميكند ما بايد زندگيهاي غير اخلاقيي را معنادار بدانيم در حالي كه ارتكابهاي ما به ما ميگويند كه اصولا بهترين زندگي يا بست لايف يك رابطهاي با هپينس دارد و يك رابطهاي با اخلاق دارد. يعني ما نميتوانيم زندگي معنادار غير اخلاقي ترسيم كنيم.
بايد در ترسيم زندگي معنادار يك ديدگاه جامع داشته باشيم، بايد وفادار به اخلاق باشيم. بنابراين اينها آمدهاند يك تعبير ديگري به كار بردهاند. گفته اند عشق، رضايت، رضايت به آن چيزي كه ارزش رضايت را داشته باشد. عشق به آن معشوقي كه ارزش عشق ورزيدن داشته باشد. لذا آمدهاند به يك سري ويژگي هاي آبژكتيو براي متعلق خاص قائل شدند. و به عنوان يك نتيجه گيري خدمت شما عرض ميكنم كه ما در بحث معناي زندگي نظريهاي كه ارائه ميدهيم نهايتا نميتوانيم نه از ويژگيهاي سوبژكتيو انسان غفلت بكنيم و نه از ويژگيهاي آبژكتيو عالم واقعي. به هر حال كسي كه معنا در درون او اتفاق ميافتد و احساس معنا ميكند انسان است.
ما نميتوانيم يك زندگي كاملا پراز افسردهگي، پر از رنج، پر از درد، پراز مشقت و بگوييم اين زندگي معنادار است ولو اين كه اين زندگي همهاش هم كارهاي به لحاظ آبژكتيو كاراهاي درست باشد. ممكن است بگوييم يك زندگي اخلاقي هست، ممكن است حتي بگوييم مثلا يك زندگي ديني هم هست البته ديني در همان سطح شريعت يا مثلا در سطح وظايف. ولي يك زندگي معنادار يك زندگياي است كه سرشار از اميد هست سرشار از شادي و سرشار از آرامش هست. بنابراين در ويژگيهاي سوبژكتيومان را ما بايستي كه حفظ كنيم. از سوي ديگري بايد طوري هم نظريه پردازي نكنيم كه هر امري مثلا يك فردي عشقش اين است كه كلكسيوني از ماشينهاي قديمي جمع بكند، خب بگوييم اين فرد با اين ارضا ميشود.
آيا واقعا زندگي او با زندگي مادر ترزا با زندگي مسيح با زندگي علي ابن ابيطالب يكي است؟! اون هم احساس رضايت ميكند و اين هم احساس رضايت ميكند؟ اين كه به نظر من ريشهي ابژكتيسم لذا تعبيري به كار ميبرند و ميگويند جاذبههاي عيني و جذابيتهاي شخصي. اين نكتهاي بود كه در بين همهي نظريهها من فكر ميكنم قاعدتا بايد كه اين گونه باشد. ولي نظريههايي كه امروز هست خيلي متفاوت و متعدد هست. اگر با اين توضيحي كه دادم يك مقدار درون فضاي بحث دوستان قرار گرفتند توجه خواهند داشت كه اون هدف، اگر هدفي باشد كه ويژگيهاي عيني مهمي داشته باشد، به عنوان مثال عرض ميكنم: اين هدف حتما لازم نيست هدف قدسي باشد مثلا عدالت.
ايجاد يك جامعهاي كه درآن جامعهي انساني باشد يا به اصطلاح اهداف متعالي و وصال به خداوند، متحد شدن با خداوند يا رسيدن به نيروانا؛ ببينيد همهي اينها به عنوان يك هدفي هست كه فراتر از خود زندگي است. اگر اين هدف ارزش عيني كافي داشته باشد و ما هم دلبستهي آن هدف باشيم، لازمهي اين جور زيستني اين هست كه ما احساس آرامش بكنيم، احساس شادي بكنيم و احساس در حقيقت اميد بكنيم. برخي از متفكرين معاصر ميگويند زندگي معنادار يعني زندگياي كه در آن سه ويژگي وجود داشته باشد: شادي به اضافهي اميد به اضافهي آرامش. من فكر ميكنم اينها لازمهي روان شناختي زندگي معنادار است نه خود زندگي معنادار. فكر ميكنم زندگي معنادار زندگياي است كه مبتني بر يك تبيين عقلاني است.
به هر حال ببينيد يك آدمي كه بداند كه چرا هست و بداند كه چرا رنج ميكشد و بداند كه چگونه از اين رنجها خلاصي پيدا ميكند، اين همه از جنس دانستن ميباشد. وقتي كه يك عاشقي ميداند كه منزل معشوقش كجاست و چگونه بايد حركت بكند و چهقدر با منزل معشوقش فاصله دارد و نسبت او با منزل معشوق كدام است و آدرس را ميداند طبيعتا او وقتي كه دارد حركت ميكند به سوي منزل معشوق احساس آرامش ميكند، احساس شادي ميكند، احساس اميد مي كند. فكر ميكنم اين كه ما ويژگيهاي روانشناختي را جز مؤلفههاي زندگي معنادار بدانيم اين يك نوع خلط است. خلط بين امور ذات و باالارض ميباشد. خلط بين لوازم و ذاتيات است. اينها لازمهي زندگي معنادار است.
اگر آن هدف هدف متعالي باشد و هدف با ارزشي باشد طبيعتا ارزش هم دارد و به اصطلاح زندگي ما جهت پيدا ميكند. اين مقدمه بود و حالا برويم سر اصل سوال.سوالي كه وجود دارد آيا دين كاركردي راجع به معناي زندگي دارد يا ندارد؟ من مقصود خودم را از معناي زندگي بيان كردم. منظور من از دين مدل اديان ابراهيمي است. دين فكر ميكنم وقتي كه ما به كار مي بريم البته من توجه دارم ابهامي كه در واژهي دين و ابهامي كه در واژهي معناي زندگي هست و هنگامي كه دو تا واژهي مبهم را شما بخواهيد نسبتشان را با يكديگر بسنجيد كار خيلي دشوارتر ميشود و جالب است كه راجع به هر دو واژه هر دو را ميگويند تعريف ناپذيرند. خيلي از افراد در تعريف دين به نظريهي ويتگنشتاين روي آوردهاند و در تعريف معنا هم به شباهت خانوادگي با آن.
مقصود من از دين، دسته كم باور به سه چيز است. باور به خدا، باور به جاودانگي و باور به اخلاقي بودن نظام عالم. من فكر ميكنم كه آن چيزي كه گوهر و جوهرهي بحث دين و معناي زندگي را تشكيل ميدهد اين هست كه آيا ديني كه معتقد هست به خدا و جاودانگي و اخلاقي بودن نظام عالم آيا اين ميتواند براي ما يك زندگي معنادار به ارمغان بياورد يا خير؟ مجبورم هر كدام از اين ها را بيشتر توضيح بدهم. باور به خدا در اين سوال من باور به خداي متشخص است و نه خداي نامتشخص. دوستاني كه اديان كار كردهاند ميدانند كه در اديان شرقي به خصوص هندوئيسم و بوديسم مثلا در اوپانيشادها خدايي كه مطرح ميشود غالبا خداي نامتشخص ميباشد. فرقهايي كه بين خداي متشخص و نامتشخص وجود دارد فعلا خارج از مجال جلسهي ماست.
همين مقدار براي شما ميتوانم توضيح بدهم كه آن چيزي كه مورد نظر من است خداي متشخص پرسونال است. يعني خدايي كه شخص است و خدايي كه احساس دارد، خدايي كه عشق ميورزد، خدايي كه آگاهي دارد، خدايي كه عكسالعمل دارد و خدايي كه حضور دارد در جهان. خدا به عنوان يك تو به تعبير بوبر. نه به عنوان يك شيء. خدايي كه به تعبير قرآن رئوف است، رحيم است، همه جا حضور دارد، با انسان سخن ميگويد و خدايي كه نزذيك است، معشوق است، معشوق منتشر. پس بنابراين من راجع به اين خدا صحبت ميكنم. دوم وقتي كه من ميگويم جاودانگي مقصود من صرف جاودانگي نيست بلكه مقصود من جاودانگياي است كه اديان ابراهيمي مطرح ميكنند. آن عبارت است از اين كه ما در عالم ديگري به اصطلاح خودآگاهي ما ادامه پيدا ميكند و ما به نوعي در دهين اعمالمان هستيم.
يك جور عالمي كه ما دراين عالم نتيجهي اعمالمان را يا عين اعمالمان را به تعبير مرحوم آقاي طباطبايي مشاهده مي كنيم. پس بنابراين صرف باقي ماندن منظور نيست، صرف جاودانگي منظور نيست؛ جاودانگي به گونهاي خاص كه در اديان ابراهيمي به هر حال در قالب پاداش و جزا مطرح ميشود. و منظور من از اخلاقي بودن نظام عالم اين است كه در تفكر ديني عالم ساكت نيست، كور نيست، كر نيست، يك خرابه نيست. عالم همانند يك صحنهي فيلم برداري است. عالم مثل يك صحنهي بازي هست كه دقيقا داور دارد و دقيقا خط كشي شده است و شما هر حركتي انجام بدهيد از زواياي مختلف ممكن است از شما فيلمبرداري يا عكسبرداري بشود. من يعمل مثقال ذره خير يره و من يعمل مثقال ذره شر يره. من مي خواهم از اين تعبير ويتگنشتايني واضحتر صحبت بكنم.
در نظام ديني به نظر من زندگي مثل يك بازي است. فيلسوفان از اين تعبير بازي خيلي استفاده ميكنند و انصافا چيز قشنگي هم هست. ببيند شما يك زمان ميگوييد اين بازي يك بازي بدون داور است يك بازي بدون پايان، بدون نتيجه و جزيي از يك كل بزرگتر نيست. يك زمان مسابقه جزيي از يك ليگ هست. در انديشهي ديني همهي اين عناصر با هم مرتبط هستند. و واقعا انسان اينجا كه زندگي ميكند در يك بازيي شركت ميكند كه اون بازي كيهاني است. اين بازي او تاثير دارد و تاثير آن هم كيهاني است و تاثير نامتناهي و ديده ميشود وهمه چيز حفظ ميشود و يك داور كيهاني وجود دارد. آقاي هيك يك مقالهاي دارد در باب معناي زندگي كه در آنجا ميگويد كه خدا در اديان ابراهيمي يك خدايي است كه خوشبيني كيهاني به ما ميدهد.
البته من گفتم به شما تفسير ما از خدا ممكن است به گونهاي باشد كه زندگي را بيمعنا بكند. شما واقعا يك خداي عبوس، يك خداي بهانهگير، يك خدايي كه همه را براي عذاب آفريده و به دنبال بهانهي عذاب است يك همچين خدايي را در نظر بگيريد. طبيعي است كه اكثر انسانها ميگويند كه ما نميتوانيم ما را افتاده حساب كنيد. ولي اگر واقعا اون خدايي كه عشق است، آن خدايي كه به اصطلاح شبان است، آن خدايي كه رئوف است، رحيم است اگر شما آن خدا را در ضمن اين كه داور هم هست ضمن اين كه عادل هم هست، خدا مبناي عدالت كيهاني است. يعني اين عدالتي كه بايد كساني كه حقشان ضايع شده است در اين دنيا چه بسيار افرادي كه د راين جا حقشان ضايع شده است. چه بسيار افرادي كه اصلا فرصت پيدا نكردند، استعداد پيدا نكردند، مجال پيدا نكردند.
اگر اون عدالت كيهاني نباشد زندگي معنا ندارد. ببينيد زندگي معنادار شما درون يك قطعه نميتوانيد براي خود درست كنيد. همه جا خراب باشد و شما يك تكه براي خود درست كنيد و بگوييد اين جا من زندگي معنادار درست ميكنم. اگر هستي بيمعنا باشد و اگر چرخ عالم بر عدالت نچرخد و اگر عالم يك خرابهاي باشد كر، كور، بي حساب وكتاب و اگر اخلاق يك ناظري نداشته باشد يك پشتوانهاي نداشته باشد شما نميتوانيد پا را در جاي محكمي بگذاريد. مثلا شما نگاه بكنيد يك شخصي مثل علي ابن ابيطالب يك همچين نگاهي دارد نسبت به عالم: ميگويد به خدا قسم اگر تمام عالم را به من بدهند كه يك پوست جويي را از دهان موريانهاي بگيرم اين كار را نخواهم كرد. يعني اينمقدار دقت در عالم هست.
پس بنابراين دين به نظر من بزرگترين آموزه اي كه دارد و از طريق آن آموزه ميتواند مبنايي براي اين زندگي درست كند خدا هست. خدا هم تكيه گاه هستي است و هم تكيه گاه معناست. اگر خدا وجود نداشته باشد آن خوشبيني كيهاني وجود ندارد، اگر خدا نباشد آن عدالت كيهاني وجود ندارد، اگر خدا نباشد كتاب هستي يك كتاب بي اول و آخر است. بنابراين و زندگي معنادار بدون آن عدالت كيهاني و بدون آن خوشبيني كيهاني و بدون آن سرانجام نيك اصلا معنا ندارد. آن وقت شما اگر زندگي پس از مرگ را به گونهاي معنا بكنيد كه همهي انسانها بيچاره بشوند، گرفتار بشوند و گرفتار عذاب ابدي و خلود ابدي بشوند شما نميتوانيد از مفيد بودن اين آموزه دفاع بكنيد.
دين در مجموع اگر ما بخواهيم در معناي زندگي از آن دفاعي بكنيم اين است كه گوهر دين و روح دين آن احساس خوشبيني كيهاني و آن احساس عشق و آن تكيه گاه هستي و معشوق ازلي و اميد به آينده استو و ديدن اين بازي به عنوان يك بازي معنادار و يك بازي جدي و البته احساس تنهايي نكردن و احساس تكيه گاه روحي داشتن. اگر اين گونه باشد كه قاعدتا بايد اين چنين باشد دين مي تواند زندگي انسان را معنادار بكند ولي اگر شما آمديد آموزههاي ديني را به گونهاي تفسير كرديد كه اين آموزه ها غير انساني بوده و عملا خدايي ترسيم كرديد يا جاودانگياي ترسيم كرديد يا نظامي در عالم تفسير كرديد كه اكثريت قاطع انسانها يك سرانجام نافرجام و نا نيكويي پيدا ميكنند در اينجا شما نميتوانيد به اصطلاح از رابطهي مثبت دين و معناداري دفاع بكنيد.
من در پايان آن جمله ي معروف سارتر را بگويم كه ميگويد: به هر حال اگر خدا وجود داشته باشد زندگي معنادار ميشود ولي حيف كه وجود ندارد يك تعبيري هم البته جاهايي به كار برده است كه اي كاش خدا وجود داشته باشد و هزاران بار مرا عذاب كند ولي فقط وجود داشته باشد. چهرهي جهان بدون خدا چهقدر كريه و زشت است اي كاش باشد و قدري از اين كراهت كم بكند ولي حيف كه نيست و تعبيري كه حافظ به كار ميبرد: منتها حافظ برعكس سارتر مي گويد، جهان پير است و بي بنياد از اين فرهاد كش فرياد كه كرد افسون نيرنگش ملول از جان شيرينم جهان فاني و باقي فداي شاهد ساقي كه سلطاني عالم را طفيل عشق ميبينم اگر بر جاي من غيري گزيند دوست خود اوست حرامم باد اگر من جان به جاي دوست بگزينم
Copyright 2004 - 2026, iid.org.ir, All Rights Reserved