|
به گزارش موسسه گفتوگوی ادیان، مهراب صادقنیا عضو هیات علمی و مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان قم در این نشست که با حضور سید محمد علی ابطحی رئیس موسسه گفتوگوی ادیان، اقلیتهای مذهبی و جمعی از علاقهمندان حوزه دین برگزار شد، مناسک دینی را نوعی از اخلاق جمعی توصیف کرد.
وی اظهار داشت:مناسک دینی نوعی اخلاق جمعی هستند که باعث انسجام گروه یا ملتی میشوند که این ارزشها را باور دارند و اگر این مناسک برداشته و یا حذف شود قطعاْ موضوع دیگری جای آن را میگیرد.
وی گفت:مثلاْ اگر دین را از جامعهای بردارند اخلاق صنفی یا سندیکاها هستند که جایگزین آن میشوند تا جامعه باقی بماند.
صادقنیا گفت: مناسک عزاداری آن متریالی هستند که انسجام گروه را زیاد میکند، علت و عاملی برای اینکه افراد خود را به باورهای گروه نزدیک کند.
این استاد دانشگاه، سوگواری را کنس معمول انسانها عنوان کرد و گفت: این کنش معمول در حوزه تحلیل جمعی آدمها قرار نمیگیرد اما زمانیکه این کنش جمعی به فرهنگ عمومی تبدیل میشود، سالانه تکرار میشود و در تقویم میرود به عنوان یک کنش جمعی به حساب میآید و در این شرایط، این مناسک که به نوعی اخلاق جمعی هستند باعث انسجام گروهی میشوند که این ارزش را باور دارند.
وی که موضوع سوگواری را در سه دین اسلام، یهودیت و مسیحیت مورد بررسی قرار میداد، اظهار داشت: سوگواری در این سه دین نه اصل است و نه ارزش.
مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان قم افزود: سوگواری حالتی است که بر انسان عارض میشود اما در دین زرتشت اصلا موضوعی به نام سوگواری وجود ندارد در مسیحیت و یهودیت بسیار کمتر از اسلام است و در شیعه بیشتر از سایر فرقههای اسلامی.
صادقنیا اظهار داشت: در دنیای امروز دین اگر نشاط و امید به زندگی را تامین نکند زیر سوال میرود و اگر سوگواری به سمتی برود که این دو نکته را زیر سوال ببرد، ادیان خود را زیر سوال میبرند.
عضو هیات علمی دانشگاه ادیان قم، بررسی مفاهیم موجود در ادیان را بدون بررسی دیگر مفاهیم آن دین غیرممکن دانست و گفت: در ادیان هیچکدام از مفاهیم الهیاتی یا آموزههای دین پراکنده و بیارتباط نسبت به هم نیستند و بنابراین هر مفهموم دینی را در هر دینی باید با بررسی مفاهیم یا آموزههای دیگر آن دین بررسی کرد.
وی افزود: اشتباه بزرگی که در ادیان صورت میگیرد بررسی این مفاهیم بدون توجه به مفاهیم دیگر دین است و سوگواری در ادیان هم شرایط مشابهی دارد که نمیشود فقط در خصوص آن صحبت کرد بودن آنکه با آموزههای دیگر دین آشنا بود.
صادقنیا گفت: ادیان مانند یک بسته الهیاتی هستند که هر بخش آنها مثل تکههای پازل با سایر بخشها در ارتباط است.
وی با بیان اینکه بحث سوگواری را میتوان در متون مقدس دینی و یا در سنت دین مورد بررسی قرار داد، موضوع سخنرانی خود را بررسی سوگواری در سنتهای دینی عنوان کرد.
وی گفت: در این خصوص باید دید که اولا عزاداری برای چه و به چه منظوری صورت میگیرد.
صادقنیا اظهار داشت: آداب سوگواری، تفسیر سوگواری و اینکه سوگواری با چه کارکرد اجتماعی صورت میگیرد سوالات دیگری است که من سعی در بررسی آن دارم.
مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان قم، در بیان این مطلب که عزاداری برای چه و به چه منظوری صورت میگیرد، گفت:در این خصوص تفاوتی میان عزاداری مسلمانان و مسیحیان با یهودیان وجود دارد و آن این است که عزاداری در یهودیت برای شخص نیست بلکه به دلیل حادثه خاصی است که آن حادثه ویرانی معبد اورشلیم است.
وی، یهودیت را یک دین جمعگرا خواند و گفت: آموزهها و مولفههای دینی یهودیت به نوعی تفسیر میشوند که هر چه بیشتر به انسجام قومی پیروان این دین کمک کنند و در حقیقت دین یهودیت یک معاهده است بین یک قوم و خدا و هر اصل دینی در صورتی اطاعت شده که همه قوم آنرا اطاعت کرده باشند و هر اصل این پیمان با نقض یک نفر هم نقض میشود.
صادقنیا گفت: با توجه به اینکه یهودیت دینی کاملا جمعی است، آداب و مناسک آن به گونهای تفسیر میشود که منافع جمع تامین شود.
وی افزود: در سوگواری هم این وضعیت وجود دارد و سوگواری یهودیان برای حادثه خاصی است که برای جماعت یهود رخ داده و آن هم عبارت است از ویرانی معبد اورشلیم.
این استاد دانشگاه گفت:در حکومت سلیمان بعد از داوود در عهد سلطنت معبدی توسط سلیمان شکل میگیرد که هویت یهودیت بر اساس آن معبد تفسیر و معین میشود و اجرای آموزههای دینی یهود موقوف بر بودن آن معبد است و دین یهود بدون آن معبد بیمعناست.
وی اظهار داشت: در سال ۵۸۶ پیش از میلاد آن معبد توسط بابل و امیر لشکر آنها که ما آنرا بخت النصر مینامیم ویران میشود و یهودیان از آنجا خارج میشوند که این اتفاق سببی است برای اینکه یهودیان احساس ناراحتی، عزاداری و سوگواری کنند و مناسکی برای پاسداشت این روز بزرگ انجام میدهند که به نوعی عزاداری است.
با اشاره به اینکه این معبد دو بار ویران شده، صادقنیا عزاداری یهودیان را در مدت ۲۱ روز از ویرانی اول تا دوم توصیف کرد.
وی گفت: اما عزاداری مسیحیان برای شخص عیسی مسیح در هفته مقدس یعنی یک هفتهای که مسیح دستگیر و محاکمه شده و به صلیب کشیده میشود صورت میگیرد.
صادقنیا گفت: در اسلام هم عزاداری برای درگذشت اشخاص بزرگ صورت میگیرد.
وی اظهار داشت: در یهودیت در چهار مورد یهودیان عزاداری میکنند که بار اول روز ۹ ماه عبری است با نام آف یا آو که ماه ۱۱ تقویم عبری است و روزی است که معبد ویران شده و یهودیان به بابل رفته اند روز دوم ۱۷ ماه تلمود است که در این روز به نشانه عزاداری فقط روزه میگیرند.
وی افزود: مورد سوم روز رهایی بنی اسرائیل از مصر است که در این مدت سی روز به سوگواری و عزاداری مشغولند و دوره چهارم هم دوره قتل عام عالمان یهود است که در این دوره هم یک دوره یک هفتهای یهودیان عزاداری دارند.
وی اظهار داشت: اما در بحث مسیحیت چلهای به نام چله لنت LENT وجود دارد که در این چله مسیحیان چهل روز روزهدار میشوند و هفته آخر این چله، هفته مقدس است که سوگواری مسیحی در مقطع خاصی در آن هفته رخ میدهد و هنوز هم در برخی شهرهای جنوبی ایتالیا این آئینهای سوگواری وجود دارد.
این عضو هیات علمی دانشگاه ادیان قم گفت: در اسلام هم برای درگذشت اشخاص عزاداری رخ میدهد که نمونه بارز آن عاشوراست که بسته به آداب و فرهنگها در نقاط مختلف این عزاداری کوتاهمدتتر و یا طولانیتر شده و گاهی به دو ماه هم محرم و صفر میرسد.
وی در بررسی آداب عزاداری در ادیان یهودیت و مسیحیت و اسلام گفت: یهودیان عزاداریشان با روزهداری همراه است که گاهی این روزهداری به طور کامل امساک از هر نوع خوردن و آشامدین است.
صادقنیا گفت: دوم عدم اصلاح سر و صورت، اجتماع در کنیسهها و مویه کردن، نشستن روی زمین خاکی و همچنین مقتل خوانی از دیگر اشکال عزاداری یهودیان است.
وی افزود: شکل دیگر عزاداری برای ساکنان اورشلیم رفتن به کنار دیوار ندبه که به اعتقاد یهودیان باقی مانده معبد سلیمان است و عزاداری است که در روز نهم ماه عبری این عزاداری به صورت دستهجمعی با تفسیر کتب مقدس دارند و خواندن بخشهایی از کتاب ارمیا صورت میگیرد.
مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان قم گفت: پوشاندن لب بالا، کشیدن موی سر یا پاشیدن خاک به سر، دریدن یقه لباس، پوشیدن لباسی از کلباس و ... از دیگر اشکال عزاداری یهودیان است.
صادقنیا از شلاق زدن که بیشباهت به زنجیرزنی مسلمانان نیست به عنوان سنت مسیحیان در عزاداری یاد کرد و گفت:البته تفسیر این مساله به دستگیری عیسی مسیح و شلاق زدن و تازیانه زدن به او بازمیگردد و مسیحیان زنجیرهای چرمی را به این نیت به بدن خود میزنند.
وی گفت: خش دادن بدن به یاد خشهایی که به بدن عیسی افتاده بود و قفل زدن به بدن از دیگر وجوه عزاداری مسیحیان است.
این استاد دانشگاه نخستین سند تاریخی موجود در خصوص این نوع عزاداری را مربوط به سال ۱۲۶۰ میلادی دانست و گفت: این شکل عزاداری که توسط کشیشی ایتالیایی ایجاد شد بعدها در کشورهای مختلف گسترش یافت و این اجتماع بعد از مدتی تبدیل به انجمنهایی شد که در شکل عزاداریشان کارهای عامالمنفعه چون بازدید از زندانها، عیادت از مریضها و .. هم ورود پیدا کرد.
صادقنیا گفت: شکل دیگر عزاداری مسیحیت، تعزیه خوانی بر مسیح است که فیلم مصايب مسیح یک نمونه از این تعزیهخوانیها به حساب میآید.
وی روزه گرفتن و حمل صلیب را از دیگر اشکال عزاداری مسیحی عنوان کرد و گفت: حمل صلیب برگرفته از آموزه عیسی است که میگویند هر که مرا دوست دارد صلیبش را بردارد و با من همراه شود و این به آن معناست که تا پای جان فرد با من همراه باشد.
وی حمل صلیب در سنت مسیحی را از لحاظ تفسیر و معنا مانند سنت کفن پوشیدن در سنت اسلامی عنوان کرد.
صادقنیا گفت:شکل دیگر عزاداری مسیحی، مصیبتخوانی است یا مریمخوانی است که این ذکر مصیبت از زبان مریم در شرایطی که فرزندش بالای صلیب است صورت میگیرد.
این استاد دانشگاه افزود: چنین موردی در تاریخ ثبت نشده اما این شکل عزاداری هم که ذکر مصیبت به زبان لاتین است در دین مسیحیت وجود دارد.
وی حمل نمادین تابوت را از دیگر اشکال عزاداری مسیحی عنوان کرد و گفت: این نماد کم و بیش با ساختن گهواره حضرت علی اصغر و یا حمل تابوت نمادین بر برخی نقاط همزمان به سومین شب شهادت حضرت اباعبدالله الحسین در اسلام هم وجود دارد.
صادقنیا اظهار داشت:گذاشتن تاخ خار بر سر در عزاداریها از دیگر اشکال عزاداری مسیحیان است که معانی زیادی دارد.
وی با بیان شرح تاریخی گذاشتن تاج خار بر سر عیسی مسیح گفت:یهودیان با دیدن عیسی او را ماشیح یا نجاتدهنده خود مینامند اما زمانیکه عیسی در کنیسهای مردهای را زنده میکند به جای تعجب از این مساله نسبت به این موضوع واکنش نشان میدهند که چرا یه کاهن یهودی شریعت را نقض کرده و روز شنبه کار میکند.
وی افزود: از این رو یهودیان که قدرتی نداشتند سراغ پادشاه رم میروند و به این بهانه که عیسی ادعای پادشاهی دارد تقاضای دستگیری او را میکنند.
صادقنیا گفت:بعد از دستگیری عیسی به جرم پادشاه بودن او را بر صلیب میکشند وتاج خاری به تمسخر بر سرش میگذارند و الان مسیحیان تاجی از خار را به نماد آن تاج روی سر میگذارند و عزاداری میکنند.
وی، سینهزدن، زنجیرزدن، مویهکردن، تعزیهخوانی، مدح و ... را از آداب و سنن عزاداری اسلامی عنوان کرد.
صادقنیا در تفسیر و چرایی عزاداری در ادیان گوناگون نخست به بررسی چرایی عزاداری در دین یهود پرداخت.
وی گفت: یهودیان برای تخریب معبد عزاداری میکنند چرا که معبد هسته اصلی تعالیم یهودی به شمار میرود.
مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان قم اظهار داشت: معبد تا سال ۷۰ میلادی که ویرانی صورت نگرفته بود کانون اصلی دینداری یهودیان بود و دراین دوره یهودیان بیشتر رفتارگرا بودند تا تفسیرگرا و جمعگرا بودند تا فردگرا.
صادقنیا گفت: از همین رو وقتی هبودیان به بابل تبعید میشوند اولین کاری که می کنند ساختن کنیسه است و مفهوم کنیسه در یهودیت در دوره اسارت بابلی پدید می آید.
وی افزود: اما سال در سال ۷۰ میلادی که معبد تخریب میشود یهودیان به تفسیر کتاب مقدس رو میآورند و یهودیتی بر پایه کتاب مقدس و الهیات شکل میگیرد و یهودیتی که قبل از تخریب معبد جمعگرا بود، هرمونتیکال و تفسیری و متنمحور میشود و یهودیت حاخامی پدید میآید.
صادقنیا گفت: بنابراین عزاداری یهودیان بر تخریب معبد به دلیل تخریب یک ساختمان نیست بلکه به دلیل دینداری است و اینکه نمیدانستند بعد از این ویرانی چونه باید دینداری کنند.
وی اظهار داشت:اما بعدها در دوره تلمودی حاخامهای یهودی گفتند عبادت لفظی مثل نماز خواندن فضیلتش همپای عبادت رفتاری مثل قربانی کردن است و از این زمان بود که نماز، عبادت لفظی و ذکر و دعا وارد سنت یهودیان شد.
این استاد دانشگاه تفسیر دوم عزاداری یهودیان را مربوط به کجرویهایی دانست که یهودیان در طول تاریخ داشتهاند و گفت: به همین دلیل هم در کنار دیوار ندبه یهودیان گریه و مویه میکنند و شالوده اصلی گریه کردن آنها توبه به دلیل شکستن عهدشان با موسی است.
صادقنیا گفت:اما در مسیحیت سوگواری عزاداری نیست.
وی افزود: در حقیقت مسیحیان با این نوع سوگواری سعی دارند خود را به مسیح شبیه کنند.
این استاد دانشگاه اظهار داشت: در سنت دینی یهود، خدا اسنان را در صورت خودش آفریده است و انسان شبیه خداست و کمال انسانی انسان این است که مانند خدا شود و به این دلیل آموزهای با عنوان تقلید از خدا در دین یهودیت ایجاد شده است.
صادقنیا گفت: این آموزه تا زمان مسیح ادامه دارد. مسیحیان بر این باورند که عیسی خداست و بنابراین مفهوم تقلید از خدا به مفهوم تقلید از مسیح تبدیل میشود و مسیحیان خود را ملامت میکنند که چرا عیسی که مصلوب شد ما او را همراهی نکردیم و چرا مانند او تازیانه نخوردیم و به همین دلیل این اشکال سوگواری برای شبیه شدن به مسیح برایشان ایجاد میشود.
وی اظهار داشت:بنابراین در دین مسیحیت شبیه شدن به عیسی و در عین حال درخواست غفران و مغفرت الهی از دلایل عزاداری است.
عضو هیات علمی دانشگاه ادیان قم، در بخش دیگر سخنان خود به بررسی دیدگاه کارکردگرایی دین پرداخت و گفت: کسانی که مانند دورکایم از دیدگاه کارکردگرایی به دین نگاه میکنند علت بقای دین در جامعه را کارکرد آن میدانند و معتقدند اگر کارکرد دین را در جامعه بگیریم دلیلی برای ماندن دین وجود نخواهد داشت.
وی گفت: حالا باید دید سوگواری به عنوان یک آموزه دینی چه کارکردی دارد که اینچنین ماندگار شده است؟
صادقنیا اظهار داشت: مهمترین کارکرد سوگواری در ادیان نزدیک کردن جامعه است به حوزه ای که دورکایم آنرا حوزه امور قدسی مینامد.
وی گفت:عزاداری انسانها را از حوزه امور نامقدس بالا آورده و به حوزه قدسی نزدیک میکند.
این استاد دانشگاه افزود: انسانهای سوگوار خود را به حوزه امور قدسی و مقدس نزدیک میبینند و به خود اجازه خطا و گناه نمیدهند و به همین دلیل است که آمار جرم و جنایت در ایام سوگواری و عزاداری پایین مییاد.
وی افزود: در یهودیت هم مانند اسلام به همین کیفیت سوگواری با حس معنویت خاص انجام میشود و انسانها احساس میکنند به خدا نزدیکترند.
صادقنیا گفت:در کارکرد دوم عزاداری باید گفت که سوگواری در ادیان اعضای گروه را در جامعه به هم پیوند میدهد و باعث نزدیکی و مشارکت و قرابت بیشتر افراد میشود.
وی افزود: به همین خاطر است که آنها که به سفر حج میروند احساس میکنند یک قدرتی در آن جماعت هست و احساس خوشبختی میکند از اینکه به این گروه تعلق دارند و همینطور است در مورد کسانی که در پای دیوار ندبه به عزاداری مشغول میشوند.
صادقنیا سوگواری را علت ماندگاری جامعه و گروهها و انسجام مردم عنوان کرد و هشت سال جنگ ایران و عراق، پیروزی انقلاب و یا تلاشهای حزبالله لبنان را از نمونههای بارز تلاش جمعی متکی بر دینداری خواند.
در پایان چهلمین جلسه سخنرانی ماهانه موسسه گفتوگوی ادیان در جلسه پرسش و پاسخی به سوالات علاهمندان پاسخ گفته شد.
|